Metafizik
Ders Raporu

Metafizik

EDEBİYAT FAKÜLTESİ » Felsefe Lisans Programı » Anadolu Üniversitesi AÖF · 8 ünite

Konu Özeti

Ünite 1: Ontolojik Kategoriler

Metafiziğin en temel uğraşlarından biri varolan, varolabilen ve varolmayan şeyleri incelemek, bunları ontolojik kategoriler adı verilen en üst türler altında sınıflandırmaktır. Bu incelemeyi yaparken önermelerin doğrusal değerleri ve bilgi türleri büyük önem taşır. Bir önermenin a priori doğru olması, o önermenin doğruluğunun gözlem ve deneyden bağımsız olarak yalnız akılla bilinebileceği anlamına gelir.

Ünite 2: Tümellere İlişkin Gerçekçi Kuramlar

Özne-yüklem önermeleri; özne, yüklem ve bunları birbirine bağlayan 'dır', 'idi' gibi ek fiil işlevindeki soneklerden ya da yalnızca özne ve yüklem ikilisinden oluşur. Örneğin 'Ahmet bir insandır' önermesinde özne özel ad iken yüklem tür adıdır; 'Ahmet kumraldır' önermesinde ise yüklem bir sıfattır. 'Ahmet koşuyor' gibi önermeler de 'Ahmet koşan bir şeydir' biçimine dönüştürülerek sıfat yüklemli önermeler kategorisine dâhil edilebilir.

Ünite 3: Tümellere İlişkin Kavramcı ve Adcı Kuramlar

Kavramcı tümel kuramları, zihin dışı tümel varlıkları reddeden ancak zihin içinde varolan kavramları kabul eden yaklaşımlardır. Bu kuramların temelini dört temel aksiyom oluşturur. İlk olarak Teklik Aksiyomu, her anlamlı yüklemin bir kavram göstermediğini belirtir; çünkü eğer her yüklem bir kavram gösterseydi, gerçekçilikte karşılaşılan Russell Paradoksu kavramcılıkta da ortaya çıkardı.

Ünite 4: Trop Adcılığı

Trop kategorisini ontolojik olarak temel kategori sayan kuramlara genel olarak Trop Kuramları adı verilmektedir. Bu kuramlar içerisinde, trop kategorisinin yanı sıra tümel özellikleri de temel kategori kabul eden yaklaşımlar 'Gerçekçi Trop Kuramları' olarak adlandırılırken, tümel özellikleri temel kategori saymayanlar 'Adcı Trop Kuramları' (Trop Adcılığı) olarak sınıflandırılmaktadır. Gerçekçi Trop Kuramları'nda her tümel özellik bir trop türünü temsil eder ve bu türlerin örnekleyenleri troplardır.

Ünite 5: Trop Kuramlarında Somut Nesne Kategorisinin Türetilmesi

Trop kuramlarında somut nesne kategorisinin türetilmesi sürecinde, somut nesnelerin doğası ve özellikleriyle olan ilişkileri merkezi bir rol oynar. Örneğin pembe bir tebeşir ele alındığında, bu nesnenin belli bir pembelik tonu, belirli bir uzunluk ve silindir şekli gibi çok sayıda tropu bulunur. Eğer bağımsız olarak kavranma koşulu dikkate alınırsa, pembelik tonunu taşıyan şeyin pembe olmayan bir şey olması gerekecektir; aynı mantık uzunluk ve diğer tüm özellikler için de geçerlidir.

Ünite 6: Somut Nesnelerin Özdeşliği ve Değişimi

Somut nesnelerin yapısı ve taşıdığı özellikler ait oldukları türe göre değişiklik gösterir; bu nedenle somut nesnelerin ontolojik yapısını ortaya koyabilmek için somut nesne türlerini göz önünde bulundurmak zorunludur. Gündelik dilde somut nesne türlerinden söz etmek amacıyla 'insan', 'gezegen', 'tunç', 'su', 'hava' gibi tür adları kullanılır. Bu tür adlarından 'insan' ve 'gezegen' sayılabilir birey türü adları iken, 'tunç', 'su' ve 'hava' sayrılamayan kitle türü adlarıdır.

Ünite 7: Olay Kategorisi

Davidson’un olay kuramı, Sıkı Adcılık’ın tek kabul ettiği somut nesne kategorisine, somut tikel olan olay kategorisinin eklenmesiyle elde edilir ve Sıkı Adcılık'ın bir uzantısı olarak kabul edilir. Bu kuram ilk olarak, yüklemleri belirteçli fiil olan özne-yüklem önermelerinin mantıksal yapısını ortaya koymak ve bu tür önermelerden mantıksal çıkarımlar yapabilmek amacıyla geliştirilmiştir. Bu tür önermelerin mantıksal yapısı yalnızca somut nesnelere değil, aynı zamanda olaylara da dayanmaktadır.

Ünite 8: Durumlar, Olgular ve Olanaklı Dünyalar

Metafizikte durumlar ve olgular temel bir yer tutar. Somutçu durum anlayışına göre, her yalın durum ya bir somut nesnenin bir özelliği taşıması ya da birden fazla somut nesne arasında bir bağıntının bulunması biçimindedir. Bu anlayış kendi içinde olanakçı (possibilist) ve varolancı (actualist) olmak üzere ikiye ayrılır.

Öne Çıkan Kavramlar

A priori önermeDoğruluğu gözlem ve deneyden bağımsız olarak yalnız akılla bilinebilen önerme türüdür. Örneğin 'Bütün kısraklar dişidir' önermesi analitik a priori bir doğrudur.
A posteriori önermeDoğruluğunun yalnız akılla değil, gözlem ve deneye de başvurularak bilinebildiği önerme türüdür. Örneğin 'Bütün metaller yeterince ısıtıldığında genleşir' önermesi sentetik a posteriori doğrudur.
Metafizik öndayanakSağduyu ve sezgilerimizden kaynaklanan, kuşku duyulmayıp kesin sayılan, örtük ve kategorilere ilişkin varlık iddialarımızı dile getiren kanılardır. Günlük yaşamımızın ve bilimsel bilgilerimizin öndayanaklarını oluştururlar.
Metafizik kuramMetafizik öndayanakların uyumlu ve tutarlı bir biçime dönüştürülmesiyle ortaya çıkan önermeler, aksiyomlar ve tanımlardan oluşan dizgedir. Örnek olarak Spinoza'nın 'Etika' yapıtı gösterilebilir.
İlkel kategori terimiMetafizik kuramda aksiyomlardan türetilemeyen ve anlamları somut örnekler verilerek açıklanan temel kategori terimleridir. Kuramın yapı taşlarını oluştururlar.
Salt olanaklı şeyVarlık olmayan ancak varolabilen olanaklı şeylerdir. Örneğin Dünya'nın Ay'dan büyük ikinci doğal uydusu bir varlık olmadığından salt olanaklı bir şeydir.
Örnekleme ilişkisiBir tikel ile bir tümel arasında bulunan ilkel ontolojik ilişkidir. A şeyi B şeyini örneklerse, B şeyi A şeyinin türü, A şeyi de B'nin örnekleyeni olur; örneğin Ahmet, İnsan türünü örnekler.
KaplamBir türün varolan örnekleyenlerinin kümesidir. Örneğin İnsan türünün kaplamı, varolan tüm insanların kümesidir; bazı türlerin kaplamı boş küme olabilir.
TümelVarolan ve/veya olanaklı örnekleyeni bulunan şeydir. Cinsler ve türler birer tümeldir, örneğin İnsan veya Canlı birer tümeldir.
TikelVarolan ya da olanaklı örnekleyeni bulunmayan şeydir. Örnekleyenler birer tikeldir, örneğin Ahmet veya önümdeki kırmızı elma birer tikeldir.
Ait olma ilişkisiHem tikel ile tümel hem de iki tümel arasında bulunan, örnekleme ilişkisinin genleşmesi olan ilişkidir. Örneğin Ahmet İnsan'a, İnsan da Canlı'ya aittir.
Taşıma ilişkisiTikeller arasında bulunan ilkel ilişkidir. A şeyi B şeyini taşır ise, B şeyi A şeyi tarafından taşınır ve tikel bir özellik meydana gelir. Örneğin önümdeki elma, kırmızı renk tonunu taşır.
Trop (Yinelenemez tikel özellik)Yalnız bir tek şey (taşıyıcı) tarafından taşınabilen tikel özelliklerdir. Çağdaş metafizikçilerin çoğu trop terimini kullanır; örneğin elmanın kendine özgü o anki kırmızı renk tonu bir troptur.
Belirlenebilir özellikÖrnekleyenleri (belirlenmişleri) doğal bir sıralama gösteren tümel özelliktir. Örneğin Renk veya Ağırlık birer belirlenebilir özelliktir.
NesneHiçbir şeyin örnekleyeni olmayan (tikel) ve hiçbir şey tarafından taşınmayan şeydir. Komşum Ahmet, Dünya ve önümdeki elma birer nesnedir.
Sahip olma ilişkisiNesnelerin veya nesne türlerinin tikel ya da tümel özelliklerle olan ilişkisidir. Örneğin önümdeki elma kendi kırmızı renk tonu tikel özelliğine sahiptir.
Soyut şeyUzay ve zaman içinde yer almayan bütün şeylere (ister tümel ister tikel olsun) denir. Bütün tümeller ve örneğin 6 sayısı soyut şeylerdir.
Somut şeyUzay ve/veya zamanda yer alan şeylere denir. Belli bir insan, belli bir kaya parçası, elma ve somut tikel özellikler somut şeylerdir.
OlayOrtaya çıkan şeydir; fiziksel (Sokrates'in baldıran zehrini içmesi) veya zihinsel olabilir. Bir somut nesnenin belli bir zamanda bir tikel özellik taşıyışıdır.
Durum (Olgu)Bir önermenin karşılığı olup onu doğru ya da yanlış kılan dil dışı şeydir. Gerçek olan durumlara olgu, gerçek olmayanlara salt olanaklı durum denir.
Özne-Yüklem ÖnermesiÖzne, yüklem ve bunları birbirine bağlayan 'dır' gibi ek fiil işlevindeki sonekten veya sadece özne ve yüklemden oluşan önerme yapısıdır. Metinden örnek olarak 'Ahmet insandır' önermesinde 'Ahmet' özne, 'insan' ise yüklem konumundadır.
Metafizik AçıklamaBir özne-yüklem önermesinin terimlerinin dil dışı veya zihin dışı hangi varlıkları gösterdiğini ve hangi varlıklarca nasıl doğru kılındığını belirten eşdeğer önermedir. Örneğin 'Ahmet insandır' önermesinin metafizik açıklaması Ahmet'in İnsan türüne ait olmasıdır.
Metafizikçe Temel ÖnermeDaha başka bir metafizik açıklayıcıya gereksinimi olmayan, zincirin kesildiği ve doğruluk temeli oluşturan temel önermedir. Gerçekçi kuramlarda (14) biçimindeki özne-yüklem önermeleri doğru olduklarında bu statüdedir.
TümelBirden çok sayıda şeye yüklenebilen, türler ve yinelenebilir belirlenmiş özellikler kategorisine ait olan varlıktır. Örneğin İnsan nesne türü ve Kırmızılık özellik türü birer tümeldir.

Sınavda Dikkat Et

  • A priori ve a posteriori kavramlarının deneyden bağımsızlık (akıl) ve deneyle ilişki bağlamını sınavda karıştırmayın.
  • Metafizik önermelerin analitik veya sentetik a posteriori değil, kategorilere ilişkin matematiksel olmayan sentetik a priori doğrular olduğunu unutmayın.
  • Örnekleme ilişkisinin tikel ile tümel arasında, taşıma ilişkisinin ise tikeller arasında kurulduğunu kesinlikle ayırt edin.
  • Tümelin örnekleyeni bulunan (cins/tür), tikelin ise örnekleyeni bulunmayan (örnekleyen/nesne) şey olduğunu iyi kavrayın.
  • Aristoteles'in dört temel kategorisinin (özellik türü, nesne türü, tikel özellik, nesne) söyleme ve içinde olma ilişkilerinin doğruluk/yanlışlık kombinasyonlarından türediğini unutmayın.
  • Tropların (yinelenemez tikel özelliklerin) yarı somut şeyler olduğunu, tam somut nesnelerin taşıyıcıları olduğunu ve uzayda yer kapladığını asla göz ardı etmeyin.
  • Olaylarda somut nesne, zaman/uzay bölgesi ve özellik olmak üzere 3 öğe bulunduğunu, zihinsel olaylarda uzay yeri öğesinin olmadığını hatırlayın.
  • Özne-yüklem önermelerinin n-li yapılarına dikkat edin; özne sayısı önermenin kaçlı (2-li, 3-li vb.) olduğunu belirler.
  • Platon'un kuramındaki Üçüncü Adam Çıkarımı'nın hangi aksiyomlara dayandığını (Ayırma, Çokluğa İlişkin ve Kendine-Uygulama) kesinlikle ezberleyin.
  • Pasta Modeli'ndeki Tüm-Pasta ve Pasta-Dilimi modellerinin yol açtığı mantıksal çıkmazları (bütünüyle farklı yerlerde bulunma ve parçalanma) karıştırmayın.
  • Aristoteles kuramında Kendine-Uygulama aksiyomunun olmamasının Üçüncü Adam sonsuz gerilemesini engellediğini unutmayın.
  • Birincil tözün tikel somut nesne (Sokrates), ikincil tözün ise nesne türü (İnsan) olduğunu sınavda karıştırmayacak şekilde ayırt edin.