Ünite 3: İnsan Haklarının Düzenlenmesi ve Sınırlanması — Önemli Kavramlar

Kişinin önceden izin veya bildirim şartı olmaksızın, tüm sorumluluğu kendisine ait olmak üzere hakkını serbestçe kullandığı, müdahalenin ancak hürriyet sınırları aşıldıktan sonra yargı organlarınca yapıldığı liberal sistemdir.

Özgürlüklerin kullanılmasından önce idari makamlardan izin alınmasını veya bildirimde bulunulmasını zorunlu kılan, kamu düzenini baştan korumayı amaçlayan idari denetim sistemidir.

Bir hakkın niteliğinden ve eşyanın tabiatından kaynaklanan, anayasada yazılı olmasa dahi var kabul edilen sınırdır; örneğin toplantı ve gösteri yürüyüşünün silahlı yapılamayacağı iddiası bu sınıra girer.

Uluslararası belgelerde ve anayasalarda hiçbir şart altında, savaş veya olağanüstü hal dahil olmak üzere asla sınırlandırılması mümkün olmayan haklardır; işkence yasağı buna en net örnektir.

Anayasa'nın 15. maddesinde düzenlenen, savaş ve olağanüstü hallerde dahi dokunulması yasak olan, yaşama hakkı ve din-vicdan hürriyeti gibi asgari haklar grubudur.

Temel hak ve hürriyetlerin ancak yasama organı tarafından çıkarılan şekli ve organik anlamda bir kanunla kısıtlanabileceğini öngören güvence ilkesidir.

Kanun koyucunun temel hakları kısıtlarken tamamen keyfi davranamayacağını, yalnızca anayasanın ilgili maddesinde gösterilen özel meşru nedenlere dayanabileceğini belirten ilkedir.

Devletin anayasal düzeninin, bütünlüğünün ve menfaatlerinin iç ve dış tehditlere karşı korunmasını ifade eden, hakların sınırlandırılmasında kullanılan temel meşru sebeplerden biridir.

Toplumun güvenlik, dirlik, esenlik ve sağlık içinde yaşamasını sağlayan, caddeler, parklar gibi umumi ve umuma açık yerlerdeki maddi ve dışsal düzeni ifade eden kavramdır.

Belli bir zamanda ve toplumda büyük çoğunluk tarafından benimsenmiş ahlak kurallarını ifade eden, zamana ve yere göre değişebilen sınırlama sebebidir.

Toplumun bulaşıcı ve yaygın hastalıklardan uzak tutulmasını, sağlıklı koşullarda yaşamasını ifade eden ve zorunlu izolasyon gibi kısıtlamalara dayanak oluşturan kavramdır.

Sınırlamada başvurulan araç ile ulaşılmak istenen meşru amaç arasında makul bir dengenin, elverişliliğin ve zorunluluğun bulunmasını gerektiren hukuk devleti ilkesidir.

Bir hakkın vazgeçilmez unsuru, dokunulduğu takdirde o hakkı tamamen anlamsız ve kullanılamaz kılacak olan asli çekirdek kısmıdır.

Temel haklara getirilen sınırlamaların çağdaş, hürriyetçi ve çoğulcu demokrasilerin genel ve evrensel nitelikleriyle bağdaşır ölçüde olmasını zorunlu kılan ilkedir.

Tabii afet, salgın hastalık, ağır ekonomik bunalım veya kamu düzenini ciddi şekilde bozan yaygın şiddet olayları durumunda ilan edilen geçici olağanüstü yönetim usulüdür.

Devletin tüm güç ve kaynaklarının, başta askeri olmak üzere, savaşın ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde hazırlanması ve kullanılması durumunu ifade eden olağanüstü rejimdir.

Uluslararası insan hakları denetiminin, devletin ilgili sözleşmeyi onaylamış ve denetim organının yetkisini açıkça tanımış olması şartına bağlı olarak işlemesidir.

İnsan hakları denetiminin, devletin belirli bir sözleşmeyi onaylamasından bağımsız olarak, sadece ilgili uluslararası örgüte (örneğin BM) üye olması esasına dayanarak yapılmasıdır.