Ünite 4: Maliyet Kuramı

Tablo 4.1 Örneğinde AFC'nin Azalış Seyri

Tablo 4.1'e göre 1 birimlik çıktı düzeyinde TFC 96 iken AFC 96 iken, 12 birimlik çıktı düzeyinde AFC 8'e düşmektedir. Bu durum, TFC'nin üretimden bağımsız sabit kalması nedeniyle çıktı arttıkça AFC'nin sürekli azaldığını somut olarak kanıtlar.

SRAVC'nin Minimum Noktası Örneği

Tablo 4.1 verilerinde ortalama değişken maliyet (SRAVC) üretimin ilk aşamalarında düşmekte, 6 birimlik çıktı düzeyinde T40 ile minimum değerine ulaşmakta ve bu düzeyden sonra tekrar yükselmeye başlamaktadır.

SRATC'nin Minimum Değeri ve Çıktı Düzeyi

Tablo 4.1'de birim başına düşen toplam maliyet (SRATC), üretime ilk aşamalarda hızla düşerek 8 birimlik çıktı düzeyinde T54 ile minimum değerine ulaşmakta ve ardından yavaş bir şekilde artışa geçmektedir.

Marjinal Maliyetin Minimum Noktası

Tablo 4.1 verilerine göre marjinal maliyet (SRMC) üretimin ilk aşamalarında düşerek 4 birimlik çıktı düzeyinde T32 ile minimum değerini bulmakta ve sonrasında sürekli artış eğilimi göstermektedir.

Anahtar Kavramlar

Ortalama Sabit Maliyet (AFC)Toplam sabit maliyetin (TFC) toplam çıktı miktarına (Q) oranlanması ile elde edilen ve bir birim çıktı başına düşen toplam sabit maliyeti yansıtan ölçüttür. Üretim miktarı arttıkça TFC sabit kaldığı için AFC sürekli azalır ve AFC eğrisi azalan bir görünüm alır.

Ortalama Değişken Maliyet (SRAVC)Toplam değişken maliyetin (SRVC) toplam çıktı miktarına (Q) oranlanmasıyla elde edilen ve bir birim çıktı başına düşen toplam değişken maliyeti gösteren ölçüttür. Üretimin ilk aşamalarında düşüp ardından yükseldiği için SRAVC eğrisi 'U' şekline benzer.

Ortalama Maliyet (SRATC)Toplam maliyetin (SRTC) toplam çıktı miktarına (Q) oranlanmasıyla elde edilen, birim çıktı başına düşen toplam maliyeti yansıtan ve ortalama sabit maliyet ile ortalama değişken maliyetin toplamından oluşan maliyet ölçütüdür.

Marjinal Maliyet (SRMC)Firmanın bir birim daha fazla üretmesi sonucunda katlanmak zorunda olduğu ek maliyeti veya her bir birim ilave üretimin toplam maliyet üzerinde yarattığı değişimi yansıtan ölçüttür. Kısa dönemde TFC sabit olduğundan çıktıdaki bir birimlik değişimin toplam değişken maliyette yarattığı değişime eşittir.

Kısa Dönem Toplam Sabit Maliyet (TFC)Üretim miktarından bağımsız olarak, üretim sıfır olsa dahi katlanılmak zorunda olunan ve üretim düzeyi ile birlikte değişmeyip sabit kalan maliyetlerdir.

Kısa Dönem Toplam Değişken Maliyet (SRVC)Üretimin sıfır olduğu durumda sıfıra eşit olan ve üretim miktarıyla birlikte artan, firmanın tek değişken girdisi olan emek harcamalarından oluşan maliyetlerdir.

Kısa Dönem Toplam Maliyet (SRTC)Kısa dönemde toplam sabit maliyetler ile toplam değişken maliyetlerin toplamından oluşan ve üretim miktarına bağlı olarak değişen toplam harcama tutarıdır.

Ekonomik Olarak Etkin Girdi BileşeniAynı üretim miktarını sağlayan teknolojik olarak etkin olan girdi bileşenleri arasından en düşük üretim maliyetine sahip olan girdi bileşenidir. Örneğin, belli bir çıktı düzeyini en ucuz maliyetle sağlayan (K, L) kombinasyonudur.

Eş Maliyet DoğrusuAynı miktarda toplam harcamayı gerektiren emek ve sermaye girdisi bileşenlerini gösteren, eğimi göreceli girdi fiyatları (-w/r) tarafından belirlenen doğrudur.

Marjinal Teknik İkame Oranı (MRTS_{K,L})Aynı üretim düzeyini korumak için bir girdinin miktarındaki değişimin diğer girdi miktarında yarattığı değişime oranıdır ve eş ürün eğrisinin eğimini verir (MPPL / MPPK).

Uzun Dönem Genişleme Yolu (LREP)Firmanın eş maliyet doğruları ile eş ürün eğrileri arasında kalan teğet noktalarını birleştiren, her bir çıktı düzeyi için maliyet minimizasyonunu sağlayan emek ve sermaye girdi bileşenlerinin geometrik yeridir.

Normal GirdiÜretim miktarı arttıkça maliyeti minimize eden kullanılan miktarı artan girdidir. Her iki girdinin de normal girdi olduğu durumda uzun dönem genişleme yolu pozitif eğimlidir.

Bayağı GirdiÜretim miktarı arttıkça maliyeti minimize eden kullanılan miktarı azalan girdidir. Girdilerden birinin normal diğerinin bayağı olduğu durumda uzun dönem genişleme yolu negatif eğimlidir.

Pozitif Ölçek EkonomileriÜretimi iki kat artırmanın maliyeti iki kattan daha az artırdığı, üretim arttıkça ortalama maliyetin azaldığı durumu betimleyen ve uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin negatif eğimli olmasını sağlayan ekonomilerdir.

Negatif Ölçek EkonomileriÜretimi iki kat artırmanın maliyeti iki kattan daha fazla arttırdığı, üretim arttıkça ortalama maliyetin arttığı durumu betimleyen ve uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin pozitif eğimli olmasını sağlayan durumlardır.

Minimum Etkin ÖlçekUzun dönem ortalama maliyeti minimum kılan çıktı düzeyidir; bu üretim miktarında uzun dönem marjinal maliyet uzun dönem ortalama maliyete eşittir.

Zarf EğrisiFarklı kısa dönem ortalama maliyet (SRATC) eğrilerini bir zarf gibi alttan sarıp kapsayan ve uzun dönem ortalama maliyet (LRAC) eğrisini oluşturan eğridir.

Maksimum Tesis KapasitesiKısa dönem ortalama maliyet (SRATC) eğrisinin minimum olduğu çıktı düzeyidir. Bu kapasiteden küçük üretim düzeyleri aşırı kapasite, büyük üretim düzeyleri ise kapasite üstü olarak adlandırılır.

Optimum Tesis BüyüklüğüUzun dönem ortalama maliyeti minimum kılan kısa dönem ortalama maliyet eğrisinin ait olduğu tesise ve kapasiteye verilen addır.

Uzun Dönem Marjinal Maliyet (LRMC)Üretimi bir birim artırmanın uzun dönem toplam maliyette meydana getirdiği artışı yansıtan ve tüm olası tesisler için geçerli olan tekil marjinal maliyet ölçütüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Marjinal Maliyet Hesaplama Örneği (Tablo 4.1)

Üretimin 2 birimden 3 birime çıktığı durumda SRMC = (228 - 188) / (3 - 2) = 40 formülüyle veya değişken maliyetler üzerinden (132 - 92) / (3 - 2) = 40 şeklinde hesaplanarak toplam maliyet değişiminin değişken maliyet değişimine eşit olduğu görülür.

Girdi Fiyatları Değişimi ve Maliyet Minimizasyonu Örneği

Şekil 4.8'de emek ücreti w=24, sermaye kirası r=8 iken firma 80 birimlik üretimi T2.000 harcama ile A noktasında gerçekleştirirken; w=8'e düştüğünde aynı üretimi T1.032 harcama ile B noktasında daha az sermaye ve çok emek kullanarak gerçekleştirir.

Marjinal Fiziki Ürün ve Girdi Fiyatı Orantılama Örneği

MPPL=10, MPPK=6, w=5 ve r=2 iken MPPL/w = 10/5 = 2 ve MPPK/r = 6/2 = 3 olur. MPPK/r > MPPL/w eşitsizliği nedeniyle firma kaynaklarını emekten sermayeye aktararak maliyeti değiştirmeden üretimi optimize eder.

Uzun Dönem Ortalama Maliyet Örneği (LRAC)

Uzun dönem toplam maliyetin T200 ve üretim miktarının 50 birim olduğu senaryoda, uzun dönem ortalama maliyet 200/50 = T4 olarak hesaplanır ve birim başına düşen uzun dönem maliyeti ifade eder.

Uzun Dönem Marjinal Maliyet Örneği (LRMC)

Üretim 40 birimden 41 birime çıkarıldığında uzun dönem toplam maliyet T180'den T220'ye yükseliyorsa, uzun dönem marjinal maliyet (220 - 180) / (41 - 40) = T40 olarak hesaplanır.

Ölçeğe Göre Sabit Getiri ve Doğrusal Maliyet

Ölçeğe göre sabit getiri durumunda uzun dönem toplam maliyet (LRTC) orijinden başlayan bir doğru görünümündedir; faktörler iki kat arttığında LRTC ve çıktı da iki kat artar, bu da LRAC ve LRMC'nin yatay eksene paralel bir doğru olmasına yol açar.

Optimum Tesis Büyüklüğü ve SRATC2 İlişkisi

Şekil 4.13'te uzun dönem ortalama maliyet eğrisi minimum değerine SRATC2 eğrisinin değme noktası olan E noktasında ulaştığından, SRATC2 eğrisinin ait olduğu tesis büyüklüğü optimum tesis büyüklüğünü temsil eder.

Üç Farklı Tesis Kapasitesi Örneği

Şekil 4.13'te karmaşıklığı önlemek adına 1, 2 ve 3 nolu tesisler ele alınmıştır; Q1 miktarı için 1 nolu tesis (T10), Q2 miktarı için 2 nolu tesis (T6) ortalama maliyeti minimize eden kapasiteler olarak seçilmektedir.

Bayağı Girdi ve Genişleme Yolu Eğimi

Şekil 4.10 (b)'de üretim miktarı arttıkça emek girdisi kullanılan miktarı azalmakta (bayağı girdi) ve sermaye girdisi artmaktadır (normal girdi); bu durumda uzun dönem genişleme yolu negatif eğimli bir seyir izler.

Aşırı Kapasite ve Kapasite Üstü Tanımları

Maksimum tesis kapasitesinden küçük üretim düzeyleri aşırı kapasite olarak adlandırılırken, LRAC eğrisi bu bölgede SRATC eğrilerine sol taraftan teğet geçer; maksimum kapasiteden büyük üretim düzeyleri ise kapasite üstü olarak adlandırılır.

Sınavda Dikkat Et

AFC'nin üretim miktarı arttıkça sürekli azaldığını, TFC'nin ise üretimden bağımsız sabit kaldığını unutmayın.
SRAVC, SRATC ve SRMC eğrilerinin 'U' şekline sahip olduğunu ve marjinal maliyetin (SRMC) bu eğrileri minimum noktalarından kestiğini mutlaka ezberleyin.
Maliyet eğrilerinin minimuma ulaşma sırasının 'Önce SRMC, sonra SRAVC, en son SRATC' olduğunu kesinlikle karıştırmayın.
Uzun dönemde maliyet minimizasyonunun temel koşulunun MPPL / MPPK = w / r (yani marjinal teknik ikame oranının fiyat oranına eşit olması) olduğunu unutmayın.
LRAC eğrisinin (zarf eğrisi) sadece optimum tesis büyüklüğüne ait SRATC'nin minimum noktasında teğet geçtiğini, diğer noktalarda aşırı kapasite veya kapasite üstü durumlardan teğet geçtiğine dikkat edin.
Ölçeğe göre sabit getiri durumunda LRTC'nin orijinden çıkan bir doğru olduğunu, LRAC ve LRMC'nin ise yatay eksene paralel birer doğru olduğunu aklınızda tutun.
Normal girdi ile bayağı girdi tanımını karıştırmayın: Üretim arttıkça kullanılan miktarı azalan girdi bayağı girdidir ve genişleme yolunu negatif eğimli yapar.