Bir yaşama ve düşünme tarzı, dünyayı anlama biçimidir. İnsanın evrenin, insanın ve canlılığın kökenine ilişkin sorularına teorik çözümler öneren ilk bütüncül düşünme biçimidir. Örneğin Homeros'un destanları Eski Yunan mitoslarının en önemli taşıyıcılarıdır.

Sevgi anlamına gelen 'philo' ile bilgelik anlamına gelen 'sophos' sözcüklerinin birleşiminden oluşan, dilimizdeki tam karşılığı bilgi ya da bilgelik sevgisi olan Antik Yunan terimidir. Bu terim ilk kez Pythagorasçılar tarafından kullanılmıştır.

Eski Yunanda dinî bilgelik, hikmet, ustalık ve maharet anlamlarına gelir. Homeros'un destanlarında savaşmaktaki yiğitlik, konuşma ustalığı ve sözünü bilmek (haddini bilmek) gibi pratik becerileri ifade eder.

Eski Yunan dünyasında ustalık, kabiliyet ve erdem anlamına gelen kelimedir. Bir kişinin mesleğinde çalışarak tecrübe kazanması ve erdemli bir yaşam sürmesi bu kavramla ifade edilmiştir.

Antik Yunan'da ilk filozoflar olarak kabul edilen Milet Okulu düşünürlerine (Thales, Anaksimandros, Anaksimenes) verilen 'doğa araştırmacıları' anlamındaki isimdir.

Eski Yunan mitolojisinde ve kozmolojisinde başlangıçta var olan kargaşa, karışıklık, belirsiz, sınırsız ve niteliksiz maddedir. Hesiodos'un doğa anlayışında temel kavramdır.

Khaos'un bir süreç içinde düzenli, belirli ve sınırlı bir evren haline dönüşmüş biçimidir. Evrendeki düzeni ve uyumu ifade eder.

Eski Yunan düşüncesinde 'can' veya 'ruh' anlamına gelen kelimedir. Başlangıç maddesinin canlı ve ruhlu tasavvur edilmesinde temel rol oynamıştır.

Mitolojik düşüncede evrendeki olaylara ve durumlara nedenler bulma kaygısıdır. Doğal olayların nedenini doğal olmayan güçlerle açıklama çabasını gösterir.

Tanrıların insan biçiminde tasavvur edilmesidir. Yunan mitolojisinde tanrılar ölümsüzdür ancak insanlar gibi yer, içer, savaşır ve taraf tutarlar.

İnan edenlere günahlardan arınma, öte dünyada mutluluk içinde yaşama sağlayan gizli kült ve tarikat yapısındaki dinlerdir. Demeter ve Dionysosçuluk bu tür kültlerin başında gelir.

Şarkıcı, kâhin, büyücü Orpheus'a bağlanan dionysik-mistik bir kurtuluş dinidir. İnsandaki tanrısal ruhun bedende hapis olduğunu ve arınmak için ruh göçü yaşayacağını savunur.

Sözcük anlamı 'akılca önde gelen' olan, insanlara bilgeliği, tekniği ve insan olmayı öğreten, ideal dünya ile reel dünyayı birbirinden ayırdığı düşünülen mitolojik figürdür.

Her şeyin kendisinden meydana geldiği ve yok olduktan sonra yine kendisine döndüğü ana madde, ilk ilke veya kökendir. Miletos Okulu bu soruya su, apeiron ve hava gibi maddesel yanıtlar ararken, Pythagorasçılar sayıyı arkhe ilan etmiştir.

Maddenin cansız olmadığını, içinde canlılık, ruh veya yaşam gücü barındırdığını savunan canlı maddecilik anlayışıdır. Miletoslu filozoflar, hareketin kaynağını açıklayabilmek için maddeleri hylozoist bir perspektifle ele almışlardır.

Var olan her şeyin tek bir gerçeklikten, tek bir ilkeden türediğini veya bu ilkeye indirgenebileceğini savunan felsefi görüştür. Miletos Okulu, evrendeki çokluğun tek bir ana maddeye dayanması nedeniyle monisttir.

Yunanca 'theos' (tanrı) ve 'goneia' (oluş) kelimelerinden türetilmiş olup tanrıların doğuşunu veya oluşumunu ifade eden mitolojik anlatıdır. Hesiodos'un meşhur şiirinin adıdır.

Evrendeki düzenliliği veya bizzat evrenin kökenini akılcı ve nesnel yöntemlerle araştırmaya yönelik düşünsel faaliyetleri ve teorileri ifade eder.

Doğa ile ilgili olayları ve kozmosu doğaüstü tanrısal güçlere dayanarak değil, tamamen doğanın kendisinden ve içkin nedenlerden hareketle açıklamaya çalışan felsefe akımıdır.

Anaksimandros'un evrenin temeli olarak öne sürdüğü, hiçbir belirli niteliğe sahip olmayan, sınırsız, sonsuz, belirsiz ve tükenmez ana maddedir. Tüm zıtlıkları içinde barındırır.

Anaksimenes'in arkhe olarak belirlediği hava maddesidir. Aynı zamanda soluk ve ruh anlamına geldiği için canlı ile cansız arasındaki ayrımın somut bir temele oturtulmasını sağlamıştır.

İnsanın ve evrenin temelinde birbirine indirsterilemeyen iki farklı tözün (örneğin ruh ve beden) bulunduğunu savunan ikicilik felsefesidir. Pythagorasçılar düalist bir insan doğası anlayışına sahiptir.

Ruhun ölümden sonra başka bir bedene (insan veya hayvan bedeni) göç etmesi, tenasüh etmesi düşüncesidir. Pythagorasçıların ve Orphik gelenegin merkezinde yer alır.

Evrendeki düzeni, dengeyi, orantıyı ve uyumu ifade eden kavramdır. Pythagorasçılar müzik teorisinden hareketle evrenin temelinde sayısal bir uyum olduğunu savunmuşlardır.

Makrokozmos büyük evreni, mikrokozmos ise insanı ifade eder. Pythagorasçı ve Herakletçilerin kuramında insan ile evrenin aynı özden (soluk/ateş) oluştuğu varsayılır.

Her şeyin aktığını, hiçbir şeyin aynı kalmadığını ve süregiden bir değişim içinde olduğunu ifade eden Herakleytçi oluş ilkesidir (ifade sonradan ardıllarınca türetilmiştir).

Yunancada akıl, ölçü, oran, yasa ve söz anlamına gelir. Herakleitosa göre evrendeki tüm değişimleri orantılı ve düzenli kılan kozmik akıl ve evrensel yasadır.

Doğa, toplum ve düşüncedeki çelişkilerin, karşıtlıklar arasındaki çatışmaların ve bu süreçten doğan yeni bütünselliklerin oluşturduğu sürekli değişim ve gelişim yöntemidir.

Elea okulunda ve felsefede gizli olmayanı, örtüsüz gerçeği ve 'hakikat'i ifade eden terimdir. Duyuların yanılttığı görünüşler dünyasının karşısında yer alır.

Duyusal deneyimlere, izlenimlere ve kulaktan dolma bilgilere dayanan, kesin olmayan 'sanı', 'kanaat' veya inanç alanıdır.

Kuramsal olarak kanıtlanamayan ancak düşünce gidişinde zorunlulukla varsayım olarak kabul edilen önermedir. Parmenides'in 'Varlık vardır' önermesi buna örnektir.

Doğru görünmekle birlikte mantıksal çelişki barındıran veya sezgiye aykırı sonuçlar doğuran önermeler topluluğudur. Zenon'un hareket imkansızlığını savunan argümanları buna örnektir.

İnsan biçimcilik demektir. Tanrıların ya da doğa üstü varlıkların insan özelliklerine, duygularına ve şekline sahip olarak tasarlanmasıdır. Ksenophanes bunu eleştirmiştir.

Tanrı ile evrenin bir ve aynı şey olduğunu, Tanrı'nın doğanın içinde içkin bulunduğunu savunan görüşktür. Ksenophanes'in tanrı anlayışı bu yaklaşıma benzetilir.

Duyuların yanılttığı sanıların ötesinde, aklın ve mantığın ilkeleriyle ulaşılan kesin, güvenilir ve nesnel 'bilgi'dir.

Pythagorasçı evren tablosunda mükemmel on sayısını tamamlamak ve dünyayı merkez ateşin kavurucu ışınlarından korumak için hayali olarak türetilen gök cismidir.

Doğa anlamına gelir. Pre-Sokratiklerinincelerken temel aldıkları, nesnelerin özünü ve doğasını oluşturan asli gerçekliktir.

Evrenin ve nesnelerin tek bir temel öğeden (arkhe) meydana geldiğini savunan felsefi görüş. Örneğin Thales, her şeyin temelindeki bu tek unsurun su olduğunu öne sürerek monist bir yaklaşım sergilemiştir.

Evrenin tek bir öğeden değil, birden fazla temel unsura (arkhe) dayanılarak açıklanabileceğini savunan çokçuluk akımı. Empedokles, Anaksagoras ve Demokritos plüralist filozoflara örnek gösterilebilir.

İlkçağ doğa felsefesinde evrenin ve tek tek nesnelerin kendisinden türediği ilk ilke, ilk neden, başlangıç veya töz. Su, hava, ateş, toprak ve atom gibi kavramlar farklı filozoflarca arkhe olarak kabul edilmiştir.

Yunanca madde (hyle) ve canlı (zoon) kelimelerinden türetilmiş 'canlı-maddecilik' anlamına gelen akım. Maddeyi cansız bir yığın olarak görmeyip hareket ve canlılığı maddenin doğasında içkin kabul eder.

Bilginin kaynağının ve dayanağının duyu verileri olduğunu savunan deneycilik felsefi akımı. Herakleitos'un eşya hakkındaki bilgilerin duyulardan devşirilebileceği fikri bu akıma öncülük etmiştir.

Bilginin kaynağını duyularda değil akılda bulan, doğruluğun ancak akılsal ilkelerle elde edilebileceğini savunan akarcılık. Parmenides'in bilginin kaynağını yalnızca akıl olarak gören tutumu buna örnektir.

Ruhların ölümsüz olduğunu ve bedenin ölümünden sonra başka bir bedene (insan, hayvan veya bitki) girerek yaşamaya devam ettiğini savunan yeniden-doğuş inancı. Empedokles bu mistik öğeyi Orphik gelenekten almıştır.

İnsan biçimcilik demektir; insan niteliklerini insan dışı varlıklara ya da felsefi bağlamda Tanrı ve tanrılara atfetme eğilimi. Antik Yunan dinindeki tanrıların insan gibi kavga etmesi veya evlenmesi buna örnektir.

İlkçağ filozoflarının günümüze bütünlüklü eserleri kalmadığı için ellerinde kalan parça parça cümle, paragraf veya metin kalıntıları. Walther Kranz'ın derlemeleri bu açıdan büyük önem taşır.

Anaksagoras'ın evrenin maddi yapısını açıklamak için kullandığı, sonsuz sayıdaki yaratılmamış ve yok edilemez temel yapı taşları. Her şey her şeyden pay almaktadır ilkesi bu tohumlara dayanır.

Anaksagoras felsefesinde kaos halindeki sonsuz tohumları düzenleyerek kozmosa dönüştüren saf, akıllı ve kurucu ilke (Akıl, zihin). Evrene amaçlı bir düzen (telos) vermesiyle öne çıkar.

Erek-bilim; evrendeki ya da nesnelerdeki değişimlerin ve hareketlerin kör tesadüflerle değil, belirli bir amaç (telos) doğrultusunda gerçekleştiğini savunan felsefi açıklama biçimi.

Demokritos'a göre maddelerin bölünebildiği son noktada yer alan, gözle görülemeyen, ezelî, ebedî ve bölünemeyen en küçük maddi yapı taşı.

Mutçuluk; ahlakın amacının insanı mutluluğa (eudaimonia) ulaştırmak olduğunu savunan ahlak felsefesi akımı. Demokritos bu akımın ilk kurucusu olarak kabul edilir.

Demokritos ve daha sonraki şüpheci/hedonist okullarca benimsenen, ruhtaki sükunet, dinginlik ve iç huzur hali. Kaygılardan ve korkulardan arınmış zihin durumunu ifade eder.

Güzel söz söyleme, hitabet ve etkili konuşma sanatı. Sofistlerin Atina'da siyasi ve hukuki başarı elde etmek isteyen kişilere para karşılığı öğrettiği en önemli silahtır.

Görecelik; bilginin, doğrunun veya ahlaki değerlerin kişiye, zamana, yere ve kültüre göre değiştiğini, evrensel bir hakikatin olmadığını savunan görüş. Protagoras 'insan her şeyin ölçüsüdür' diyerek savunmuştur.

Nomos insanların uzlaşıyla oluşturduğu kanun, gelenek ve kuralları ifade ederken; physis değişmez doğal düzeni ve doğayı ifade eder. Sofistler bu ikisi arasındaki karşıtlığı sıklıkla incelemiştir.

Sokrates'ten önceki dönemde doğanın kökenini ve arkhesini araştıran filozofların genel adıdır. Sokrates'in felsefeyi doğadan insan hayatına indirmesiyle bu dönemden ayrılırlar.

Sokrates'in hiç yazılı eser bırakmamış olması nedeniyle hayatı ve düşüncelerinin hakkındaki bilgilerin başkalarının (Platon, Ksenophon vb.) eserlerine dayanmasından kaynaklanan tarihsel araştırma engelidir.

Sokrates'in yönteminin ilk aşaması olup, kişinin hiçbir şey bilmediğini ileri sürerek karşısındakilerin bilgisizliklerini alaya alması ve onlarda şüphe uyandırmasıdır. Örn. Sokrates'in bilgelik taslayan devlet adamlarına hiçbir şey bilmediklerini sorularla göstermesi.

Sokrates'in yönteminin ikinci aşaması olup, tümevarımsal akıl yürütmeyle insanın ruhunda saklı doğruları ve tümel kavramları dışarı çıkarmasına aracılık etmesidir. Örn. Köle çocuğa geometri problemlerini sorularla kendi kendine buldurması.

Sokrates'in yönteminin kuşku ya da kararsızlık göstermeye dayalı olma özelliğidir. Muhatabının önceden sahip olduğu temelsiz özgüvenini sarsarak onu yeni bir öğrenme kuşkusu haline sevk eder.

Sokrates'in ahlaki olarak yol gösterici ve kılavuz rolü oynayan, ruhun yetkinleştirilmesi görevini kendisine tevdi ettiğine inandığı tanrısal varlık ya da vicdandır.

Yunanlıların kullanımında iyilik anlamına gelen, insanın kendi ereğine erişmesi, kendisine uygun olan işlev ve üstünlüğü yerine getirmesi durumudur.

Sokrates'in erdem ve bilgiyi özdeşleştiren temel formülüdür. Kişinin iyi ile kötüyü ayırt etmeye yarayan bilgiye sahip olmadan erdemli olamayacağını savunur.

Sokrates'e göre geleneklerin baskısı ve bedenin arzularıyla sürüklenen, kişinin benliğine ve manevi boyutuna özen göstermediği yaşanmaya değer olmayan hayattır.

Eukle des tarafından kurulan, Eleacı birlik düşüncesini Sokratesçi bir dille ele alan ve daha çok eristik sanatını (kısır safsata tartışmaları) geliştirmesiyle tanınan küçük Sokratik okuldur.

Elisli Phaidon tarafından kurulan, felsefeyi ruhsal hastalıklara karşı bir ilaç ve özgürlük kılavuzu olarak gören, Sokrates'in hayatını örnek alan küçük Sokratik okuldur.

Antisthenes tarafından kurulan, adını Kynosargos'tan veya köpeksi (kyon) yaşam tarzından alan; her türlü toplumsal töreye, mal mülke ve uygarlık değerine sırt çevirip çileci bir bağımsızlığı savunan okuldur.

Kinikler Okulu'nun kurulduğu yerin adıdır ve bazı kaynaklara göre 'Kinik' adının buradan türediği rivayet edilmektedir.

Aristippos tarafından kurulan, hazzı iyinin bizzat kendisi ve yaşamın yegane hedefi sayan, bireysel hazcı felsefeyi savunan okuldur.

Megara Okulu'nun geliştirdiği, konuşma ve tartışmanın gerçeğe ulaşmak için değil, zekice fakat kıymetsiz safsatalar uydurmak için amaç haline getirildiği tartışma sanatıdır. Örn. 'Kaybetmediğimiz şeye sahibiz, boynuzlarımızı kaybetmedik, o halde boynuzlarımız vardır' akıl yürütmesi.

Kiniklerin hiçbir ülkeye, sınıfa veya kuruma bağlanmadan, tüm insanları eşit sayarak dünya vatandaşı olarak yaşamayı benimseme durumudur.

Kirene Okuluna mensup olan, aşırı hazcılıktan yola çıkarak insanların hazza erişemediği gerekçesiyle öğrencilerine intihar etmelerini öneren kötümser filozof.

MÖ 427-347 yılları arasında yaşamış, Sokrates'in öğrencisi ve Aristoteles'in öğretmeni olan, Batı felsefe geleneğinin kurucu figürlerinden antik Yunan filozofudur.

Platon tarafından Atina'da kurulan, sabit binaları ve kurumsal yapısıyla tarihin bilinen ilk yükseköğretim kurumu ve üniversitenin atası olan okuldur.

Duyularımıza konu olmayan, insan düşüncesinden ve maddî dünyadan bağımsız olarak var olan, zihnin en üst düzey çabalarıyla kavranabilen gerçek varlık biçimleridir; örneğin 'masa' formu.

Değişmez gerçek varlıkların (formların) bulunduğu, fiziksel dünyanın ötesindeki soyut ve aşkın varlık alanıdır.

Duyularımızla algıladığımız, sürekli oluş ve değişim içinde olan, İdealar dünyasındaki gerçek varlıkların basit yansımalarından ibaret olan maddi dünyadır.

İdealar dünyasındaki değişmez formlara dair elde edilen, aklın ürünü olan kesin ve zorunlu gerçek bilginin adıdır.

Duyular vasıtasıyla maddi dünyadan elde edilen, tam anlamıyla bilgi sayılmayan, değişken kanaat ve beklentiler bütünüdür.

Platon'un 'Bilmek, hatırlamaktır' sözüyle ifade ettiği, insanın zihninde formlar halinde zaten var olan bilgileri nesnelerle karşılaştıkça yeniden hatırlaması sürecidir.

Zıt olan özelliklerin veya kavramların bir araya gelerek anlamlı bir bütünlük oluşturması yöntemi ve felsefi akıl yürütme biçimidir.

Platon felsefesinde bedenle mahiyetleri farklı olan, can, akıl ve ruh unsurlarını bir arada barındıran, ölümden sonra da varlığını sürdüren ölümsüz tözdür.

Ruh ve bedenin mahiyet itibarıyla birbirinden farklı iki ayrı varlık türü olduğunu savunan felsefi ikilik görüşüdür.

Cesaret, ölçülülük, bilgelik, dindarlık ve adalet gibi eylemlerin arkasındaki niyetleri belirleyen, eylemler üstü konumdaki ahlaki üstünlüktür.

Eylemlerin nihai amacının haz duymak olduğunu savunan görüş olup, Platon bu anlayışa mesafeli durarak hazza ikincil bir konum vermiştir.

Platon ahlakının merkezinde yer alan, güneş benzetmesiyle açıklanan ve tüm diğer formların ve eylemlerin varlık gerekçesi olan en yüce formdur.

Temelinde 'ölçü' ve oran bulunduran, belirli kurallara ve amaca göre üretim yapma ve zanaat icra etme becerisidir.

Sanatın ve yaratıcı eylemlerin temelini oluşturan taklit etme faaliyeti olup, Platon'da ilahi formlardan maddi yansımalara kadar kademeli bir hiyerarşiye sahiptir.

Platon felsefesinde evreni yoktan var eden değil, zaten var olan kaotik maddeyi ölçü ve akıl çerçevesinde düzene sokan ilahi sanatçı/tanrı benzeri varlıktır.

İdeal devletin başında bulunan, bilgelik ve erdem eğitiminden geçerek 'İyi'yi kavramış olan ideal yöneticidir.

İyi eğitim almış, vasıflı ve liyakatli filozof-kralların yönetimi elinde bulundurduğu, Platon'un savunduğu en üstün devlet biçimidir.

Şeref, itibar ve görev ilkelerinin hâkim olduğu, Sparta gibi askeri karakterli yönetim biçimlerinin karşılığı olan devlet türüdür.

Aristoteles’in mantık ve münazaraya dair risalelerini (Kategoriler, Yorum Üzerine vb.) içeren külliyatının ortak adıdır. Alet veya araç anlamına gelir.

Önermelerde süje ile yüklem arasındaki bağı kuran ve Türkçe ifadelerin sonunda yer alan hüküm belirten (...dır/dir) koşacıdır. Örnek: 'Jüpiter bir gezegendir' ifadesindeki 'dir' bir kopuladır.

Neticenin zorunlu olarak öncüllerden çıkarsandığı, geçerli önermeler üreten akıl yürütme yöntemidir. Örnek: 'Tüm insanlar ölümlüdür, Sokrates bir insandır, o halde Sokrates de ölümlüdür.'

Önceden var olan, doğru, ilksel-aslî-iptidaî ve dolaysız olan temel bilgilerdir. Bilimsel ispatların ve akıl yürütmelerin hareket noktasını oluşturur.

Tabiat olaylarının ve varlıkların bir gayeye, bir telosa yönelerek gerçekleştiğini savunan bakış açısıdır. Örnek: Ördeklerin perdeli ayaklarının yüzmelerini sağlamak amacıyla var olması.

Aristoteles’in ruh ve beden ilişkisini açıkladığı, ruhun bedenin biçimi (morphe) ve bedenin de ruhun maddesi (hyle) olduğunu savunan öğretisidir.

Türkçeye genellikle mutluluk olarak çevrilen; ancak serpilmek, inkişaf etmek, gelişmek ve tekemmül etmek anlamlarını barındıran yaşamın nihai gayesidir.

Türkçeye erdem olarak çevrilen, 'mükemmellik' ve 'iyi olmak' anlamları taşıyan kavramdır.

Sanatın doğayı veya insan eylemlerini taklit etmesi, temsil etmesidir. Aristoteles’e göre taklit doğamızda var olan bir öğrenme ve haz alma biçimidir.

Tragedyanın izleyicide uyandırdığı acıma ve korku duyguları vasıtasıyla sağladığı duygusal arınma, boşalma veya aydınlanma halidir.

Aristoteles’in Atina’da kurduğu Lykeion okulunun mensuplarına verilen andır; ders verirken yürür odasında dolaşmasından ötürü 'yürüyenler' anlamına gelir.

Kategorilerin ilki kabul edilen varlık biçimidir. Diğer dokuz kategori (nitelik, nicelik vb.) ancak cevherin vasfı olarak var olabilen arazlardır.

İslam filozoflarının kurduğu mantık disiplini ve felsefi sistemi nedeniyle Aristoteles’e layık gördükleri 'İlk Öğretmen' unvanıdır.

Eski Yunan’da insan toplumları için ideal ölçeği oluşturan, yurttaşların yargısal ve kamusal hizmetlere katıldığı şehir devletidir.

Kıbrıslı Zenon tarafından kurulan, evrenin rasyonel bir ilke (Tanrı/Logos) tarafından yönetildiğini, her şeyin kader ile belirlendiğini ve erdemli, doğaya uygun bir yaşam sürdürmeyi amaçlayan Helenistik felsefe ekolüdür. Örneğin, Epiktetos ve Marcus Aurelius bu ekolün Roma dönemindeki en ünlü temsilcileridir.

Tanrı ile evrenin (doğanın) bir ve aynı olduğunu, Tanrı'nın evrenin dışında aşkın değil evrene içkin bir varlık olduğunu savunan dînî ve felsefi düşüncedir. Stoacılar doğayı ve Tanrı'yı özdeş kabul ederek panteist bir evren görüşü benimsemişlerdir.

Epiküros tarafından kurulan, atomcu fiziği temel alan, felsefenin amacının insanı kuruntulardan kurtararak mutluluğa ulaştırmak olduğunu savunan ve hazzı (acının yokluğunu) en yüksek iyi kabul eden felsefi akımdır. Takipçileri Atina'daki bir bahçede ders işledikleri için 'bahçe filozofları' olarak da bilinir.

Epiküros'un savunduğu, hazzı fiilî ve bedensel zevklerden ziyade 'acının yokluğu' ve ruhun huzura kavuşması olarak tanımlayan haz anlayışıdır. Bu yaklaşımda insan, hayatını acıdan kaçacak ve ruhsal dinginliği sağlayacak şekilde planlamalıdır.

Eşyanın gerçek yapısının bilinemeyeceğini, duyuların ve aklın bizi yanıltabileceğini öne sürerek mutlak bilgiden ve dogmatik iddialardan kaçınmayı savunan Helenistik felsefe akımıdır. Pyrrhon bu okulun ilk teorisyenidir.

Şüphecilerin (Pyrrhoncuların) savunduğu, hakikat hakkında kesin bir yargıya varamayacağımız için yargıyı askıya alma ve her türlü mutlak değerlendirmeden kaçinma tutumudur. Epokhe, insana ruhsal dinginlik (ataraxia) kazandıran ahlaki bir araçtır.

MÖ 334-262 yılları arasında yaşamış olan, ticaret gemisi batıp iflas ettikten sonra Atina'ya yerleşerek Stoa okulunu kurmuş olan Kıbrıs'ın Kition kentinde doğmuş filozofdur. Stoa felsefesinin kurucusu olarak bilinir.

Kıbrıslı Zenon'un bilgi teorisinde nesnesini tahrif etmeden, aslına uygun şekilde kavrayan zihinsel durumu ve doğruluk ölçütünü ifade etmek için kullandığı Yunanca kavramdır.

Zihnin doğumda boş bir levha gibi olduğunu, hiçbir doğuştan bilgiye sahip olmadığını ve tüm bilgilerin duyusal izlenimlerin akıl tarafından işlenmesiyle kazandığını ifade eden felsefi terimdir. Stoacıların bilgi anlayışının öncüsüdür.

Adcılık anlamına gelen, evrensel kavramların birer isimden ibaret olduğunu ve yalnızca tikellerin gerçek bir varlığa sahip bulunduğunu savunan felsefi görüştür. Stoacılar ve Epikürosçular nominalist bir bilgi ve varlık anlayışına sahiptir.

Yunancada nefes anlamına gelen, Kıbrıslı Zenon'un felsefesinde ruhun ve evrene yayılan Tanrısal zihnin maddî temelini, yani evrene nüfuz eden sıcak nefesi ifade eden kavramdır.

Stoacı psikolojide ruhun bütün vücut üzerindeki egemen gücünü, düşünme etkinliğini ve organların işleyişini kontrol eden merkezi yetisini ifade eder; kalpte yerleştiği kabul edilir.

Stoacı ahlakta insanın haz, acı, korku gibi tüm tutkulardan ve arzudan tamamen kurtulması, sarsılmaz bir ruhsal duruluğa erişmesi durumudur; yalnızca bilgelere özgüdür.

Şüphecilerin ve Epikürosçuların hedeflediği, hiçbir şeyin sarsamadığı, huzur ve dirlik içinde geçen ruhsal dinginlik, sükûnet ve mutluluk halidir.

Stoa felsefesinde evrenin yaratıcı ateş olan Tanrı'dan türediğini, belirli aralıklarla yine ateşe döndüğünü ve bu oluş-bozuluş sürecinin sonsuza kadar tamamen aynı içerikle tekrar ettiğini savunan döngüsel evren anlayışıdır.

MÖ 180-110 yılları arasında yaşamış, Orta Stoa'nın kurucularından olan; evrensel insan tiplemesini, kozmik döngüyü ve dünya devleti fikrini reddederek ulus devletleri ve ruh-beden bütünlüğünü savunan filozofdur.

Orta Stoa'nın çok yönlü temsilcisi olan; fizik, coğrafya, astronomi ve tarih alanlarında çalışmalar yapıp dünyanın büyüklüğünü ölçmeye çalışan, daimonlar inancını Stoa'ya taşıyan filozoftur.

MÖ 4 - MS 65 yılları arasında yaşamış, Yeni Stoa'nın (Roma Stoası) önde gelen romalı düşünürü, devlet adamı ve Neron'un hocasıdır; erdemli yaşam ve ölüm korkusunun aşılması üzerine eserler yazmıştır.

Köle olarak doğup sonradan azat edilmiş olan, Yeni Stoa felsefesinin en önemli temsilcilerinden biri olup, insanın kontrol edebileceği tek şeyin kendi tutum ve davranışları olduğunu savunan ahlak filozofudur.

MS 161-180 yılları arasında Roma İmparatorluğu yapmış, Platon'un 'filozof kral' idealini somutlaştıran ve günümüze kalan düşüncelerinde insanın iç dünyasına dönmesini öğütleyen Yeni Stoacı imparatordur.

Epikürosçuların ve Stoacıların felsefe sisteminde doğruluğun ilkelerini, bilgi ölçütlerini ve mantıksal yöntemleri inceleyen bilgi felsefesi alanına verilen isimdir.

Epiküros'un tanrıların yaşadığını savunduğu, sonsuz sayıdaki dünyalar arasındaki boşlukları ve alanları ifade eden kavramdır; tanrılar burada barış ve huzur içinde yaşarlar.

MÖ 365-275 yılları arasında yaşamış olan, Helenistik şüpheciliğin (Pyrrhonculuk) kurucusu ve ilk teorisyeni olan filozofdur; yazılı eser bırakmamıştır.

Demokrotes ve Pyrrhon gibi filozofların bahsettiği, ruhun dirlik, gönül şenliği ve iç huzuru içinde bulunması durumu, mutluluğun bir diğer ifadesidir.

Plotinus tarafından temellendirilen, Platon'un fikirlerinin Doğu mistisizmi ve diğer antik okullarla harmanlandığı İlkçağ felsefesinin son büyük sistemidir. Akım, materyalizmi reddeden anti-materyalist ve dini-mistik karakteriyle öne çıkar.

Varlıkların Tanrı'dan iradi bir yaratma olmaksızın, güneşten ışığın yayılmasına benzer şekilde zorunlu olarak taşmasını ifade eden teoridir. Bu teori, monoteist dinlerdeki yoktan ve iradi yaratma doktrinini reddeder.

Plotinus felsefesinde Tanrı'ya verilen isimdir; O varlığın ve iyiliğin ötesindedir. Hiçbir niteliği ve parçası olmayan, evrenin ilk ve tek nedeni olan aşkın ilkedir.

Tanrı'dan sudur eden ilk varlık olup akıl, zihin, düşünce ve sezgi anlamına gelir. Duyusal dünyadaki her şeyin idealarını bünyesinde barındıran varlıklar âleminin başlangıcıdır.

Nous'tan sonra gelen, manevi gerçeklikle maddi gerçekliği birbirine bağlayan köprü niteliğindeki bölünmez ilkedir. Dış dünyadaki nesne ve ilişkileri Nous'taki idealara bakarak örgütler.

Tanrı hakkında olumlu nitelikler yüklemenin O'nu sınırlayacağı gerekçesiyle, O'nun ne olduğunun değil ne olmadığının söylenebileceğini savunan teolojik yaklaşımdır.

Tanrı'nın bilinebilir niteliklere sahip olduğunu ve O'nun hakkında olumlu sıfatlarla (gören, bilen, iradeli vb.) konuşulabileceğini savunan teolojik söylemdir.

Plotinus'un ölümünden sonra öğrencisi Porphyry tarafından her biri dokuz bölümden oluşan 54 yazının altı cilt halinde bir araya getirildiği başyapıtıdır. Eser Türkçede 'Dokuzlar' olarak bilinir.

İnsanın günlük bilincin ve düşüncenin ötesine geçerek, maddeden tamamen arınıp Tanrı ile mistik bir şekilde birleştiği ve kaynaştığı esrime durumudur.

Ruhun bedenin ölümünden sonra yeni bedenler içinde dünyaya yeniden gelmesi sürecidir. Plotinus'a göre ruh, maddi arınmayı sağlayana kadar bu çileli döngüden kurtulamaz.

Ruhun madde ile olan bağlarını kesmesi, bedensel arzulardan ve tutkulardan arınarak saflığa ulaşması sürecidir.

Stoacılardan devralınan ancak Plotinus tarafından evrenin canlılığı ve parçaların birbirini uzaktan etkilemesi şeklinde yeniden yorumlanan 'şeyler arası duygudaşlık' doktrinidir.

Varlık hiyerarşisinin en alt tabakasını oluşturan, Tanrı'nın ışığından yoksun olduğu için mutlak yokluk, karanlık ve kötü olarak kabul edilen unsurdur.

Yeni-Platonculukta Tanrı, Nous ve Ruh gibi gerçek varlıkları veya varlığın temel dayanaklarını ifade etmek için kullanılan terimdir.

Sanat ve estetik bağlamında taklit anlamına gelir. Plotinus'a göre duyusal nesneler güzel ideasını taklit ettikleri ölçüde estetik değer kazanır.

Ahlakın amacının insanın mutluluğa ulaşması olduğunu savunan felsefi görüştür. Plotinus'a göre bu mutluluk akıllı ruha özgü yetkin yaşama bağlıdır.

Tanrı'nın varlığının veya sıfatlarının bilinemeyeceğini, bu konuda yargının askıya alınması gerektiğini savunan bilinemezcilik akımıdır.

Plotinus'un on yıldan uzun süre felsefe eğitimi aldığı, yazılı eser bırakmamış olan önemli hocasıdır.

Plotinus'un en önemli öğrencisi, Enneadlar'ı derleyen ve hocasının hayatını kaleme alan Yeni-Platoncu filozof.

Plotinus'un ahlak sisteminde ruhun arınma yolunda kullandığı ilk aşama erdemler grubudur; Platon'un temel erdemlerinin rafine edilmiş biçimidir.

Ruhun duyusal dünyaya yönelen ve maddeye düzen getiren, harici gerçeği örgütleyen ikinci yönüne verilen isimdir.

Ruhun vecd halinde Tanrı ile gerçekleştirdiği, tarif edilemez ve dille ifade edilemez mistik birlik halidir.