Ünite 4: İngiliz Deneyciliğinin Kurucuları: Hobbes ve Locke — Önemli Kavramlar

Bilginin temel kaynağının duyusal deneyim ve duyu izlenimleri olduğunu savunan felsefi akımdır. Hobbes ve Locke bu geleneğin Yeniçağdaki en önemli kurucularındandır; örneğin Locke, zihnin boş bir levha (tabula rasa) olarak doğduğunu ve tüm içeriklerin deneyimle kazanıldığını öne sürer.

Verilen öncüllerden veya ilkelerden hareketle mantıksal çıkarımlarda bulunma ve yeni sonuçlar elde etme sürecidir. Hobbes'a göre bilimsel bilgi yalnızca olgusal deneyimle değil, sözcükler ve tanımlar arasında yapılan uslamlama ile mümkündür.

Bir şeyin yapıldığını doğrudan gördüğümüz ya da anımsadığımız zaman elde ettiğimiz bilgi türüdür. Hobbes'a göre tarih veya yurttaşlık bilgisi bu türe örnek oluşturur.

Koşullu veya varsayımsal nitelikte olan, bir öncülün doğruluğundan hareketle diğerinin çıkarıldığı bilimsel bilgi türüdür. Örneğin 'eğer şekil bir çember ise merkezden geçen doğru onu iki eşit parçaya böler' önermesi bu bilgilendirmeye girer.

Spinoza ve Hobbes tarafından kullanılan, zihinselliğin temelinde yer alan bir dürtü gücü veya varlıkta kalma çabasıdır. Bu çaba nesneye yöneldiğinde istek, nesneden uzaklaştığında nefret adını alır.

Tümellerin gerçekte doğada veya zihinde karşılığı olan nesnel kavramlar değil, yalnızca ortak nesnelere yüklenen birer ad veya işaret olduğunu savunan görüşür. Hobbes, tümellerin sadece sözcüklerin adları olduğunu savunarak tipik bir nominalist tutum sergiler.

Thomas Hobbes'un siyaset felsefesinde toplumsal sözleşmeyle ortaya çıkan yapay devleti ve egemen gücü simgelemek için kullandığı devasa deniz canavarı metaforudur.

John Locke'un insan zihninin doğuştan hiçbir ideye sahip olmadığını, üzerine henüz hiçbir şey yazılmamış beyaz bir kâğıt gibi olduğunu ifade etmek için kullandığı kavramdır.

Dışsal nesnelerin duyu organlarımız üzerinde yarattığı etki sonucunda zihne iletilen sarı, sıcak, sert gibi basit idelerin kaynağıdır. Locke'a göre idelerimizin ilk ve en önemli kaynağıdır.

Zihnimizin kendi iç işlemleri (düşünme, algılama, isteme vb.) üzerinde düşünerek elde ettiği ikinci ideler kaynağıdır. Duyumdan sonradır ve zihnin içsel faaliyetlerini kapsar.

Cisimlerin uğradığı tüm değişikliklere rağmen varlıklarını ve nesnede bulunmayı sürdüren katılık, uzam, biçim ve hareket gibi temel özelliklerdir.

Cisimlerin kendilerinde bizim idelerimize benzer şekilde bulunmayan; ancak birincil niteliklerin duyularımızda yarattığı etkiyle oluşan renk, ses, tat ve koku gibi duyusal görünümlerdir.

Birincil ve ikincil nitelikleri taşıdığı varsayılan, kendi başına var olan ancak özü itibarıyla bilinmeyen taşıyıcı varlıktır. Locke, cismisel ve tinsel olmak üzere iki tür töz kabul eder.

Kendi başlarına var olamayan, yalnızca cisimlerin veya tözlerin varlığına bağımlı olarak varlık kazanan uzay, zaman, sayı gibi ikincil ideler grubudur.

Zihnimizin iki ide arasındaki uyuşma ya da uyuşmazlığı başka hiçbir aracı ideye gerek duymaksızın dolaysızca ve bir bakışta algıladığı en kesin bilgi türüdür.

İki ide arasındaki uyuşmanın doğrudan algılanamadığı durumlarda, aracı kanıtlar ve uslamlama yoluyla elde edilen kesin bilgi türüdür.

Siyaset felsefesinde devletin kuruluşundan önceki varsayımsal insan yaşamı durumudur. Hobbes burayı 'herkesin herkese karşı savaşı' olarak görürken, Locke burayı 'özgürlük ve akıl yasası' durumu olarak tanımlar.