Finansal araç, bir işletmenin finansal varlığı ile diğer bir işletmenin finansal borcunda ya da öz kaynağa dayalı finansal aracında artışa neden olan herhangi bir sözleşme olarak tanımlanmaktadır. Finansal araçlara finansallık özelliğini kazandıran temel unsur, bir sözleşmeye dayalı olması ve bu sözleşmenin taraflarına belirli haklar veya yükümlülükler getirmesidir. Finansal araçlar, öncelikle türev finansal araçlar ve türev olmayan finansal araçlar olmak üzere iki ana sınıfa ayrılmaktadır.
Türev finansal araçlar, işletmelerin kendilerini çeşitli risklere (faiz, kur, fiyat dalgalanmaları vb.) karşı korumak amacıyla kullandıkları ve değerleri başka bir finansal varlığın değerine bağlı olarak değişen araçlardır. Diğer finansal araçlardan türetildikleri için bu adı alırlar. Türev olmayan finansal araçlar ise hemen hemen tüm işletmeler tarafından yaygın olarak kullanılan klasik araçlar olup; finansal varlık, finansal borç ve öz kaynağa dayalı finansal araçlar olmak üzere üç grupta incelenir.
Finansal varlıklar, sahibine sözleşmeye dayalı bir hak kazandıran araçlardır. Nakit para, ticari alacaklar, alacak senetleri, kredi alacakları, hisse senetleri ve tahviller bu gruba girer. Finansal borçlar ise sahibine sözleşmeden kaynaklanan bir yükümlülük yükleyen araçlar olup ticari borçlar, borç senetleri ve kredi borçlarını kapsar. Öz kaynağa dayalı finansal araçlar ise işletmenin tüm borçları düşüldükten sonra varlıkları üzerindeki kalan payı/hakkı temsil eden sözleşmelerdir.
İşletmenin varlıkları, paraya dönüşen (dönen) ve işletme faaliyetlerinde uzun vadeli kullanılan (duran) varlıklar olmak üzere ikiye ayrılır. Hazır değerler, bilançonun dönen varlıklar grubunun en likit unsurlarını oluşturur. Bu grup, işletmenin kasa veya bankasındaki parası ile çok kısa zaman içinde değer kaybına uğramadan paraya dönüşecek diğer nakit benzeri varlıklardan meydana gelir.
Bir varlığın hazır değer olarak kabul edilebilmesi için değişim aracı olma niteliği taşıması, kolaylıkla paraya dönüştürülebilmesi ve işletmenin cari faaliyetlerinde ya da borçlarının ödenmesinde kullanılmasında herhangi bir yasal veya fiili sınırlamanın bulunmaması gerekir. Hazır değerler, nakit ve nakit benzeri varlıklardan oluşur. Bu grubun etkin yönetilmesi işletmenin finansal sürekliliği açısından hayati öneme sahiptir.
Tekdüzen Hesap Planı'nda hazır değerler grubu en likit olandan en az likit olana doğru sıralanır. Bu grupta yer alan hesaplar sırasıyla; 100 Kasa, 101 Alınan Çekler, 102 Bankalar, 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri (-) ve 108 Diğer Hazır Değerler hesaplarıdır. 103 numaralı hesap, aktifte yer alan ancak eksi (-) karakterli, yani düzenleyici bir hesaptır.
Kasa terimi, işletmelerin elinde veya kasasında bulunan ulusal para (Türk Lirası) ve yabancı para (efektif) mevcudunu ifade eder. Kasa hesabı aktif karakterli bir varlık hesabı olduğu için ilk kez açılırken veya artış meydana geldiğinde borçlandırılır; azalış meydana geldiğinde ise alacaklandırılır. Kasada bulunan paradan daha fazlası harcanamayacağı için Kasa hesabı ya borç kalanı verir ya da hiç kalan vermez, kesinlikle alacak kalanı veremez.
Kasaya para girişine neden olan nakit mal satışı, alacak tahsili veya bankadan para çekilmesi gibi işlemler 'tahsilat' olarak adlandırılır ve bu işlemlerde Kasa Tahsil Fişi düzenlenerek hesap borçlandırılır. Kasadan para çıkışına neden olan nakit mal alımı, bankaya para yatırılması veya borç ödenmesi gibi işlemler ise 'tediye' olarak adlandırılır ve Kasa Tediye Fişi düzenlenerek hesap alacaklandırılır.
Türk Ticaret Kanunu uyarınca muhasebe kayıtlarının Türk Lirası cinsinden tutulması zorunludur. Bu nedenle yabancı para (efektif) işlemleri gerçekleştiği günün alış kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilerek '100.02 Yabancı Paralar Kasası' alt hesabında borç kaydedilir. Yabancı paralar kasadan çıkarken de ilk alış kuru üzerinden çıkış yapılarak alacaklandırılır. Aradaki kur farkları veya miktar takipleri için yardımcı hesaplar ve Nazım Hesaplar kullanılabilir.
Bankalar, işletmelerin nakit paralarını, menkul kıymetlerini ve kıymetli evraklarını güvenle sakladıkları, tahsilat ve ödemelerini gerçekleştirdikleri kurumlardır. İşletmeler bankalarla olan tüm ilişkilerini '102 Bankalar' hesabında takip ederler. Bankaya para yatırıldığında veya hesaba para geldiğinde bu hesap borçlandırılır; bankadan para çekildiğinde veya ödeme yapıldığında ise alacaklandırılır.
İşletmeler ticari yaşamlarında genellikle birden fazla bankayla ve aynı bankanın farklı şubeleriyle çalışırlar. Bu nedenle 102 Bankalar hesabı, her banka ve şube için ayrıntılı alt (yardımcı) hesaplar açılarak izlenir. Bankalar hesabının alt hesaplarının borç ve alacak toplamları ile kalanları, ana hesabın toplam ve kalanlarına eşit olmak zorundadır.
Bankalar, her ayın sonunda işletmelere hesap hareketlerini gösteren banka hesap özetleri (ekstre) gönderir. İşletmeler bu ekstrelerdeki kayıtlar ile kendi yardımcı hesaplarındaki kayıtları karşılaştırarak mutabakat sağlarlar. Herhangi bir fark tespit edilirse bunun nedeni araştırılır (örneğin yoldaki paralar veya işletmenin henüz kaydetmediği banka masrafları) ve gerekli düzeltme kayıtları yapılır.
Çek, bir bankada bulunan emre hazır paranın, keşideci tarafından kendisi, üçüncü bir şahıs ya da hamil lehine ödenmesi için muhatap bankaya hitaben düzenlenen, şekil şartları kanunla belirlenmiş kıymetli bir evraktır. Çek işlemlerinde çeki düzenleyen 'keşideci', ödemeyi yapacak banka olan 'muhatap' ve çeki tahsil edecek olan 'lehtar' olmak üzere üç taraf bulunur.
İşletmenin mal satışı veya alacak tahsili karşılığında müşterilerinden aldığı çekler '101 Alınan Çekler' hesabının borcuna kaydedilir. Bu çekler tahsil edildiğinde, bankaya tahsile gönderildiğinde veya bir borca karşılık ciro edildiğinde ise hesabın alacağına kaydedilir. Alınan Çekler hesabı aktif karakterli olup her zaman borç kalanı verir veya kalan vermez.
İşletmenin kendi banka hesabı üzerinden düzenleyip (keşide edip) üçüncü kişilere verdiği çekler ile bankaya verdiği ödeme emirleri ise '103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri' hesabında izlenir. Bu hesap pasif karakterli, aktif düzenleyici bir hesaptır. Çek düzenlendiğinde alacaklandırılır; bu çek bankadan ödendiğinde ise borçlandırılarak kapatılır. Bilançoda dönen varlıklar içinde eksi (-) işaretle gösterilerek hazır değer toplamını azaltır.