Ünite 5: Ödemeler Dengesi ve Denkleşme Mekanizmaları — Önemli Kavramlar

Bir ekonomide en az bir yıl süreyle sürekli ve düzenli ikamet eden, ekonomik faaliyetlerde bulunan, merkezî hükûmet, parasal otorite, bankalar ile gerçek ve tüzel kişileri kapsayan birimdir. Ödemeler dengesi, farklı ekonomilerin yerleşik kişileri arasındaki ekonomik akımları ölçer.

Ödemeler dengesindeki tüm ekonomik işlemlerin alacak (+) veya borç (-) olarak aynı anda iki tarafa kaydedilmesini öngören muhasebe kuralıdır. Bu ilke gereği ödemeler dengesinin bütünü her zaman sıfır toplamı verir.

Mal ticareti, hizmet ticareti, gelirler ve cari transferler alt hesaplarından oluşan ve ülkenin dış ticaret ile net gelir akımlarını gösteren temel ödemeler dengesi hesabıdır. Örneğin, Türkiye'nin yaptığı otomobil ihracatı veya yabancı turistlerin harcamaları bu hesaba kaydedilir.

Uluslararası tüm finansal ve reel varlıkların alım satım işlemlerinin, sermaye hareketlerinin ve rezerv değişimlerinin kaydedildiği temel ödemeler dengesi hesabıdır. Örneğin, yabancı bir yatırımcının BİST'ten hisse senedi alması bu hesapta izlenir.

Mal ithalatı ile mal ihracatı arasındaki farkı gösteren dengedir; ithalat ihracatı aşarsa dış ticaret açığı, ihracat ithalatı aşarsa dış ticaret fazlası oluşur. Örneğin, 10 milyar dolarlık mal ihraç edip 15 milyar dolarlık mal ithal eden bir ülkede 5 milyar dolar dış ticaret açığı vardır.

Farklı ülke yerleşikleri arasında herhangi bir kaynak çıkışı olmaksızın gerçekleştirilen karşılıksız veya tek yanlı ödemeleri kapsayan hesaptır. Yurt dışında çalışan işçilerin ülkelerine gönderdikleri döviz havaleleri cari transferlere örnektir.

Yatırımcının dış ülkelerde yaptığı, şirket sermayesinde %10'dan fazla paya sahip olmasını veya yönetim ve denetimde etkili olmasını gerektiren uzun vadeli yatırımlardır. Örneğin, Alman bir otomotiv devinin Türkiye'de fabrika kurması doğrudan yatırımdır.

Hisse senedi, tahvil, bono gibi finansal araçlara yapılan, yatırımcının şirketi yönetim hakkı ve denetiminde etkili olmadığı yatırımlardır. Örneğin, bir yabancının Türkiye'de Hazine bonosu satın alması portföy yatırımıdır.

Merkez Bankasının elinde tuttuğu uluslararası rezerv varlıklarındaki (altın, döviz, SDR, IMF rezerv pozisyonu) değişmelerin kaydedildiği hesaptır. Merkez Bankası rezervlerindeki artış borç (-), azalış ise alacak (+) olarak kaydedilir.

IMF tarafından üye ülkelere kotaları oranında tahsis edilen, sepet niteliğinde hayali bir uluslararası rezerv paradır. Ülkeler ödeme güçlüklerini aşmak için SDR varlıklarını kullanabilirler.

Veri derleme kaynaklarındaki farklılıklar, kayıt dönemi uyuşmazlıkları ve kredili işlemlerden kaynaklanan muhasebe uyumsuzluklarını gidermek için açılan denkleştirici hesaptır. Örneğin, gümrük kayıtları ile banka döviz transferleri arasındaki 50 milyon dolarlık fark NHN hesabına yansıtılır.

Cari işlemler açığının sermaye akımlarıyla tam olarak finanse edilememesi sonucunda Merkez Bankası resmî rezervlerinde meydana gelen azalışı ifade eder. Dış açık veren ülkede uluslararası rezerv stokları erir.

Bir ekonomide bütçe açığı ile cari işlemler hesabının (cari açığın) aynı anda açık vermesi durumudur. Hükûmetin aşırı harcama yapması ve özel kesim tasarruflarının yetersiz kalması ikiz açıkları besler.

Dışa kapalı bir ekonomide toplam yurt içi tasarrufların toplam yatırımlara eşit olması durumudur; dışa açık ekonomilerde ise yatırımlar ulusal ve yabancı tasarrufların toplamına eşit olur.

David Hume tarafından ortaya atılan, altın standardı altında dış açığın ülkeden altın çıkışına, altın çıkışının para arzını kısarak fiyatları düşürmesine ve düşen fiyatların ihracatı artırarak dengeyi sağlamasına dayanan otomatik mekanizmadır.

Sabit kur ve sabit fiyat varsayımı altında dış açığın yurt içi talebi ve üretimi daraltarak millî geliri düşürmesi, düşen millî gelirin ithalatı azaltırken enflasyonu düşürerek ihracatı artırması ve dış dengeyi kurması sürecidir.

Dış dengesizliklerin temel nedeninin para arzı ve para talebi arasındaki dengesizlik olduğunu savunan, sabit kur sisteminde para arzı değişimlerinin hane halkının yabancı varlık (döviz) talebini etkileyerek dış dengeyi kendiliğinden sağladığını ileri süren yaklaşımdır.

Sabit kur sisteminde hükûmet kararıyla döviz kurunun yükseltilmesi ve böylece ulusal paranın resmen değer kaybetmesidir. Örneğin, 1 doların 4 TL'den 5 TL'ye çıkarılması devalüasyondur.

Devalüasyonun başarılı olabilmesi (dış ticaret açığını kapatabilmesi) için ihraç malı dış talep esnekliği ile ithal malı yurt içi talep esnekliği toplamının 1'e eşit veya 1'den büyük olması gerektiği kuralıdır.

Devalüasyon sonrasında kısa dönemde esnekliklerin düşük olması nedeniyle dış ticaret açığının önce artması, ancak uzun dönemde esnekliklerin yükselmesiyle açığın kapanıp dengenin iyileşmesini ifade eden hipotezdir.

Toplam talebin hacmini artırıp azaltarak dış dengeyi etkileyen para ve maliye politikalarıdır. Örneğin, daraltıcı para politikasıyla iç talebin ve ithalatın kısılması harcama değiştirici politikadır.

Toplam talebin yerli mallar ile ithal mallar arasında yön değiştirmesini sağlayan gümrük tarifeleri, kotalar ve döviz kontrolleri gibi araçlardır. Bu politikalar ithalatı kısıp yerli üretimi destekler.

S. Alexander tarafından geliştirilen, yurt içi üretimin toplam harcamaları karşılayamaması durumunda (üretim < harcama) dış açığın oluştuğunu inceleyen yaklaşımdır. Eksik istihdamda üretim artırılarak dış açık kapatılabilir.

Açık ekonomi makro iktisadında mal, para ve döviz piyasası dengesini sermaye hareketliliği ve kur sistemleri çerçevesinde inceleyen temel analitik modeldir.