← Ünite 3

Ünite 3: İşletmelerin Sınıflandırılması ve Türleri — Önemli Kavramlar

İşletme
Bilgi, insan, teknoloji ve sermaye gibi üretim faktörlerini bir araya getirerek insan ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik mal ve hizmet üreten iktisadi birimdir. Uzun dönemde kâr, süreklilik ve toplumsal fayda sağlamayı amaçlar.
Analitik Endüstri
Ham maddeleri fiziksel veya kimyasal yöntemlerle ayrıştırarak değişik ürünlerin üretiminde kullanan endüstri dalıdır. En belirgin örneği, ham petrolü ayrıştırarak benzin, gaz, yağ ve asfalt elde eden petrol rafinerileridir.
Sentetik Endüstri
Bir ürünü elde etmek amacıyla çeşitli ham maddeleri fiziksel ve kimyasal bileşimler şeklinde bir araya getiren endüstri türüdür. İlaç, boya, deterjan ve plastik üreten işletmeler bu grupta yer alır.
Hizmet
İnsan ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik olarak üretilen, maddi olmayan, soyut ve üretildiği anda tüketildiği için stoklanması mümkün olmayan çıktılardır. Sağlık, eğitim ve turizm faaliyetleri bu kapsamdadır.
Özel İşletme
Mülkiyetinin ve sermayesinin tamamının veya yarısından fazlasının özel gerçek ya da tüzel kişilere ait olduğu işletme türüdür. Temel amaçları kâr elde etmektir ve Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurulurlar.
Kamu İşletmesi
Sermayesinin ve mülkiyetinin tamamı veya yarısından fazlası devlete ya da kamu tüzel kişilerine ait olan işletmelerdir. Temel amaçları kâr elde etmekten ziyade topluma hizmet etmek ve sosyal fayda yaratmaktır.
İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT)
Sermayesinin tamamı devlete ait olan, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan ve öncelikli olarak kâr amacı güden kamu iktisadi teşebbüsüdür. ÇAYKUR ve TMO bu türe örnek gösterilebilir.
SponsorluReklam Alanı · 300 × 250
Kamu İktisadi Kuruluşu (KİK)
Sermayesinin tamamı devlete ait olan, tekel niteliğindeki ürünler ile temel mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve dağıtmak amacıyla kurulan kamu teşebbüsüdür. TCDD ve DHMİ bu gruptadır.
Müessese
Sermayesinin tamamı bir İktisadi Devlet Teşekkülüne (İDT) veya Kamu İktisadi Kuruluşuna (KİK) ait olup, bunlara bağlı olarak faaliyet yürüten işletme ya da işletmeler topluluğudur.
Bağlı Ortaklık
Sermayesinin %50'sinden fazlası bir İktisadi Devlet Teşekkülüne veya Kamu İktisadi Kuruluşuna ait olan işletme ya da işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketlerdir.
İştirak
İDT, KİK ve/veya bağlı ortaklıklarının, sermayelerinin en az %15, en fazla %50'sine sahip oldukları anonim şirketlerdir. Kamu sermayesinin katılım düzeyini gösterir.
KOBİ
Yıllık 250 kişiden az çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı veya mali bilançosundan herhangi biri 125 milyon Türk lirasını aşmayan mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin genel adıdır.
Cüce İşletme
Tek bir çalışanı dahi tam gün istihdam etmeye yetmeyecek kadar son derece düşük bir iş hacmine ve kapasiteye sahip olan, mikro ölçekli işletmelerin en küçük alt grubudur.
Emek Yoğun İşletme
Üretim sürecinde makine ve teknolojiden ziyade ağırlıklı olarak insan gücünü (emeği) kullanan işletmelerdir. Toplam üretim maliyetlerinin büyük kısmını işçilik giderleri oluşturur; hazır giyim sektörü buna örnektir.
SponsorluReklam Alanı · 300 × 250
Sermaye Yoğun İşletme
Teknolojinin yoğun olarak kullanıldığı, yüksek miktarda sabit sermayeye ve gelişmiş makinelere sahip işletmelerdir. Otomobil ve bilgisayar üreten fabrikalar bu sınıfa girer.
Tüzel Kişi
Gerçekte insan olmayan ancak hukuk düzeni tarafından hak ve fiil ehliyetine sahip olduğu varsayılan, belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere örgütlenmiş bağımsız hukuki yapılardır. Şirketler ve dernekler tüzel kişidir.
Müteselsil Sorumluluk
Birden çok borçlunun aynı borcun tamamından zincirleme olarak sorumlu olması durumudur. Alacaklı, borcun tamamını ortaklardan herhangi birinden talep etme hakkına sahiptir.
Komandite Ortak
Komandit şirketlerde sorumluluğu sınırsız ve zincirleme olan, şirketin yönetiminde yer alabilen ve sadece gerçek kişilerden oluşabilen ortak türüdür.
Komanditer Ortak
Komandit şirketlerde sorumluluğu sadece şirkete koymayı taahhüt ettiği sermaye miktarı ile sınırlı olan, şirketi yönetme yetkisi bulunmayan gerçek veya tüzel kişi ortaktır.
Kooperatif
Belirli bir ekonomik faaliyeti yürütmek üzere kurulan, kâr amacı gütmek yerine ortaklarının ihtiyaçlarını düşük maliyetle karşılamayı ve karşılıklı dayanışmayı hedefleyen, değişken ortaklı tüzel kişiliktir.