Ünite 4: Endeksler — Önemli Kavramlar

Bir değişkenin ya da değişkenler grubunun, zamana veya mekâna göre gösterdiği oransal değişimleri ifade eden istatistiksel bir ölçüdür. Örneğin, bir ildeki sinema bilet fiyatlarının zaman içindeki değişimini izlemek için endeks kullanılır.

İlgilenilen değişkenin gözlem değerlerinin farklı mekânlara göre gösterdiği değişimin oransal bir göstergesidir. Beş farklı ildeki bilet fiyatlarının ortalamaya göre karşılaştırılması bu endekse örnektir.

İncelenen bir zaman serisinde, ilgilenilen değişkenin gözlem değerlerinin zaman içindeki değişiminin oransal bir ifadesidir. Belirli bir yıl temel alınarak sonraki yıllardaki değişimler bu endeksle izlenir.

Zaman serisinin gözlem değerlerinin, belirlenen sabit bir dönem değerine (temel devre değeri) göre değişimlerini gösteren oransal bir göstergedir. Serideki tüm yıllar sadece seçilen bu başlangıç yılı ile karşılaştırılır.

Zaman serisindeki her dönem için meydana gelen artış veya azalışların, bir önceki devreye göre oransal değişimini gösteren endeks türüdür. Bu yöntemde temel devre her adımda bir önceki dönem olarak güncellenir.

Endeks hesaplamalarında karşılaştırmaya esas teşkil eden, başlangıç veya referans noktası olarak seçilen ve endeks değeri 100 kabul edilen dönemdir. Sabit esaslı endekslerde bu dönem değişmezken, değişken esaslıda sürekli değişir.

Sadece tek bir değişkene (tek bir malın fiyatı veya miktarı gibi) ilişkin oransal değişimleri gösteren endeks türüdür. Örneğin, sadece A maddesinin yıllara göre fiyat değişimi basit endeksle hesaplanır.

Birden fazla maddenin fiyat ve/veya miktarlarında meydana gelen oransal değişimleri birlikte gösteren endekstir. Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) gibi çok sayıda ürünü içeren endeksler bu gruba girer.

Bileşik endeks hesaplamasında, endekse giren her bir madde için önce ayrı ayrı basit endekslerin hesaplanması, ardından bu endekslerin aritmetik ortalamasının alınması tekniğidir.

Bileşik endeks hesaplamasında, her devre için farklı maddelerin aldığı değerlerin aritmetik ortalaması alınarak tek bir ortalama serisi oluşturulması ve endeksin bu yeni seri üzerinden hesaplanması tekniğidir.

Bileşik endeks hesaplamalarında, her bir maddenin genel endeks içindeki önem derecesini belirlemek amacıyla kullanılan ağırlık katsayısıdır. Genellikle fiyat endekslerinde miktarlar, miktar endekslerinde ise fiyatlar tartı görevi görür.

Bileşik fiyat endeksi hesaplamasında, ağırlık (tartı) olarak temel devreye ait miktar değerlerini (q0) kullanan endeks yöntemidir. Tüketim sepetinin başlangıç dönemindeki yapısını esas alır.

Bileşik miktar endeksi hesaplamasında, ağırlık (tartı) olarak temel devreye ait fiyat değerlerini (p0) kullanan endeks yöntemidir. Miktar değişimlerini baz yılının fiyatlarıyla değerlendirir.

Bileşik fiyat endeksi hesaplamasında, ağırlık (tartı) olarak hesaplaması yapılan cari devreye ait miktar değerlerini (qi) kullanan endeks yöntemidir. Güncel tüketim sepetini esas alır.

Bileşik miktar endeksi hesaplamasında, ağırlık (tartı) olarak hesaplaması yapılan cari devreye ait fiyat değerlerini (pi) kullanan endeks yöntemidir. Miktar değişimlerini cari yılın fiyatlarıyla değerlendirir.

Laspeyres ve Paasche endekslerinin geometrik ortalaması alınarak hesaplanan, her iki yöntemin de içerdiği yukarı ve aşağı yönlü sapmaları dengeleyen ideal endeks türüdür.

Hanehalklarının tüketime yönelik mal ve hizmet fiyatlarının zaman içindeki değişimini ölçen, zincirleme Laspeyres tekniğiyle hesaplanan ve enflasyon göstergesi olarak kullanılan bileşik endekstir.

Ülke ekonomisinde üretimi yapılan ve yurt içinde satışa konu olan ürünlerin üretici fiyatlarının zaman içerisindeki değişimlerini ölçen, zincirleme Laspeyres tekniğiyle hesaplanan bileşik endekstir.