Sınıflama ÖlçeğiVerilerin sadece isimlendirilerek gruplandırılmasına olanak tanıyan, miktar veya üstünlük ifade etmeyen en düşük ölçüm düzeyidir. Metindeki en belirgin örneği, katılımcıların 'erkek' ve 'kadın' olarak gruplandırıldığı cinsiyet değişkenidir.
Sıralama ÖlçeğiVerilerin belirli bir özelliğe göre büyüklük, önem veya derece sırasına konulabildiği, ancak sayılar arasındaki farkların eşit olmadığı ölçek düzeyidir. Sınıf birincisi Ali, ikincisi Olcay ve üçüncüsü Fatma örneğinde sayılar sadece sırayı gösterir.
Eşit Aralıklı ÖlçekSayıların gerçek bir değer ifade ettiği, ölçümler arasındaki farkların eşit olduğu ancak başlangıçtaki sıfır noktasının göreceli olduğu ölçek türüdür. Eskişehir'de sıcaklığın 5°C, İstanbul'da 10°C ölçülmesi örneğinde sıfır noktası mutlak yokluk ifade etmez.
Oranlı ÖlçekEşit aralıklı ölçeğin tüm özelliklerine sahip olmakla birlikte, mutlak sıfır noktasına sahip olan ve oransal karşılaştırmalara izin veren en gelişmiş ölçek türüdür. Ebru'nun saçının 20 cm, Ayşegül'ün saçının 40 cm olması durumunda iki kat uzunluk ilişkisi kurulabilmesi bu ölçeğe örnektir.
Ters KodlamaTutum ölçeklerinde katılımcıların yanıt yanlılığını önlemek amacıyla araya serpiştirilen olumsuz maddelerin puanlarının analiz öncesinde yönünün değiştirilmesi işlemidir. 5'li Likert ölçeğinde 5 değerinin 1'e, 4 değerinin ise 2'ye dönüştürülmesi bu işleme örnektir.
Kodlama RehberiVeri girişi yapılırken hangi değişkenin hangi sayılarla kodlandığını kayıt altına alan ve ilerleyen süreçte unutmayı önleyen kılavuzdur. Örneğin, cinsiyet değişkeninde 1'in erkek, 2'in kadın olarak tanımlandığının Excel hücresine açıklama olarak girilmesidir.
Betimsel İstatistikTek bir değişken veya maddeye ilişkin toplanan sayısal verileri özetlemek, düzenlemek ve grafiklerle betimlemek amacıyla kullanılan istatistik yöntemidir. Frekans tabloları, merkezi eğilim ölçüleri ve standart sapma bu kapsama girer.
Yordamsal İstatistikDoğru yöntemlerle seçilmiş bir örneklemden elde edilen verilerden yola çıkarak, daha büyük olan evren hakkında genellemeler ve tahminler yapmayı sağlayan istatistik türüdür. Değişkenler arası ilişkilerin ve grup karşılaştırmalarının yapıldığı hipotez testlerini kapsar.
Gövde-Yaprak GrafiğiSürekli değişkenlerin frekans dağılımını gösterirken hiçbir veri kaybına yol açmayan, sayının onlar basamağını gövde, birler basamağını ise yaprak olarak kullanan grafik türüdür. Fabrikadaki işçilerin yaşlarının tek tek rakamlar halinde listelenmesinde kullanılır.
HistogramSürekli değişkenlerin frekans dağılımlarını görselleştirmek amacıyla kullanılan, bitişik sütunlardan oluşan grafik türüdür. Yatay eksende sürekli değişkenin aralıkları, dikey eksende ise sıklıklar (frekanslar) yer alır.
Tepedeğer (Mod)Bir veri grubunda en sık tekrarlanan, yani frekansı en yüksek olan değerdir. Örneğin, bir sınıftaki öğrencilerin sınav notları diziliminde en çok alınan notun tepedeğer olarak belirlenmesidir.
Ortanca (Medyan)Küçükten büyüğe doğru sıralanmış bir veri dizilimini tam ortadan iki eşit parçaya bölen değerdir. Uç değerlerden etkilenmediği için çarpık dağılımlarda merkezi eğilimi en iyi yansıtan ölçüdür.
Aritmetik OrtalamaBir veri dizisindeki tüm değerlerin toplanarak toplam veri sayısına bölünmesiyle elde edilen, merkezi eğilimi belirlemede en sık kullanılan duyarlı ölçüdür. Örneklem ortalaması araştırmalarda 'X̄' sembolü ile gösterilir.
Normal DağılımVerilerin büyük bölümünün ortalama etrafında toplandığı, uçlara doğru simetrik ve düzenli bir azalma gösterdiği çan eğrisi şeklindeki dağılımdır. Bu dağılımda aritmetik ortalama, ortanca ve tepedeğer birbirine eşittir.
Dizi Genişliği (Ranj)Bir veri setindeki en yüksek değer ile en düşük değer arasındaki sayısal farktır. Örneğin, bir sınavda alınan en yüksek not 82, en düşük not 60 ise dizi genişliğinin 22 olarak hesaplanmasıdır.
Standart SapmaBir veri dağılımındaki tüm değerlerin aritmetik ortalamaya olan uzaklıklarının ortalamasını gösteren, grubun homojenlik düzeyini belirleyen değişim ölçüsüdür. Örneklem standart sapması araştırmalarda 'S' sembolü ile gösterilir.
z PuanıBireysel puanların aritmetik ortalamadan kaç standart sapma uzaklıkta olduğunu gösteren, ortalaması sıfır ve standart sapması 1 olan standart puandır. Olcay'ın ortalaması 60 olan sınavdan 65 alarak +1 z puanına sahip olması örnektir.
T Puanız puanındaki negatif ve kesirli sayıları ortadan kaldırmak amacıyla, z puanının 10 ile çarpılıp 50 eklenmesiyle elde edilen standart puandır. Bu puanlamada ortalama her zaman 50, standart sapma ise 10'dur.
Sıfır (Yokluk) HipoteziAraştırmada karşılaştırılan gruplar veya değişkenler arasında gerçekte anlamlı bir fark veya ilişki olmadığını, bulunan farkların şans eseri olduğunu savunan hipotezdir. İstatistiksel analizlerde doğrudan test edilen hipotezdir ve 'H0' ile gösterilir.
1. Tür Hata (Alfa Hatası)Gerçekte doğru olan bir sıfır hipotezinin istatistiksel analiz sonucunda yanlışlıkla reddedilmesi, yani evrende anlamlı bir fark yokken varmış gibi karar verilmesi durumudur. Araştırmacının anlamlılık düzeyini (p) seçmesiyle bu hata payı kontrol edilir.
Serbestlik Derecesi (df)Bir istatistiksel değerin hesaplanmasında kullanılan örneklemdeki bağımsız veri miktarını gösteren, genellikle katılımcı veya grup sayısından belirli bir sabit çıkarılarak bulunan değerdir. İki grup karşılaştırılırken toplam katılımcı sayısından iki çıkarılarak hesaplanır.
Doyum NoktasıNitel araştırmalarda veri toplama sürecinde, yeni katılımcılardan elde edilen verilerin o ana kadar oluşmuş veri yapısına yeni bir bilgi veya boyut katmadığı, verilerin tekrara düştüğü aşamadır. Bu noktaya ulaşıldığında veri toplama sonlandırılır.
BetimlemeNitel veri analizinde, toplanan verilerin araştırma sorunuyla ilgili olarak genel olarak ne söylediğini ve hangi sonuçları ortaya koyduğunu açık bir dille özetleme sürecidir. Bu süreç temelde 'ne' sorusuna yanıt arar.
EtikBelirli bir değerler sistemine bağlı olarak doğru ve yanlış davranışlara ilişkin kavramlar üreten, ilkeler geliştiren ve ölçütler belirleyen felsefe dalıdır. Bilimsel araştırmalarda katılımcı haklarının korunması ve dürüstlük ilkelerinin temelini oluşturur.
