Tarihi mekânlar, geçmiş medeniyetlerin ve kültürlerin yaşam tarzlarını, mimari becerilerini ve sosyo-ekonomik yapılarını günümüze taşıyan en önemli somut belgelerdir. Bir mekânın veya yapının tarihi mekân olarak kabul edilmesi ve koruma altına alınması rastgele bir süreç değildir. Koruma kararları alınırken mekânın sahip olduğu belirli temel değerler ve özellikler titizlikle analiz edilmektedir.
Bu analiz sürecinde dikkate alınan en kritik özellikler; mekânın tarihi belge niteliği taşıması, eskilik özelliği ve estetik değeri yönünden sahip olduğu önemdir. Tarihi belge niteliği, yapının inşa edildiği dönemin teknolojisini, malzeme kullanımını ve toplumsal yapısını yansıtma gücüyle ilgilidir. Eskilik özelliği, yapının zamana karşı direnerek günümüze ulaşmış olmasını ifade ederken; estetik değer ise dönemin sanat anlayışını, mimari üslubunu ve görsel kalitesini ortaya koymaktadır.
Tarihi mekânlar genel olarak dört ana kategoride sınıflandırılmaktadır. İlk kategoride cami, han, hamam, türbe, su kemeri, tescilli yapı-sokak, çeşme, kervansaray ve saat kulesi gibi yörenin tarihini yansıtan tarihi eserler yer alır. İkinci kategoride antik kent, kale, sur, tiyatro, nekropol, akropol, mabed ve tapınak gibi arkeolojik eserler bulunur. Üçüncü kategoride dini ve tarihi merkezler (manastır, kilise, sinagog vb.) yer alırken, dördüncü kategoride ise etnografya, arkeoloji ve açık hava müzeleri gibi bu değerleri sergileyen alanlar bulunur.
Kültürel mirasın korunması sadece geçmişe ait yapıların fiziksel olarak ayakta tutulması anlamına gelmez. Sürdürülebilir kentsel koruma yaklaşımı, kültürel miras değerlerini hem kültürel süreklilik ve sosyal çeşitliliğin korunması-yaşatılması hem de ekonomik gelişme ve canlanmanın sağlanması açısından stratejik mekânsal planlama temelinde ele alan bütünleşik bir yaklaşımdır.
Bu yaklaşım, yerel kimlik değerlerinin gelecek kuşaklara aktarılmasını hedeflerken, sosyo-kültürel, ekonomik ve yönetsel-kurumsal sürdürülebilirlik boyutlarını da planlama sürecine dahil eder. Böylece tarihi mekânlar, izole edilmiş ve yaşamdan koparılmış alanlar olmak yerine, kentin sosyal ve ekonomik hayatıyla bütünleşmiş, yaşayan alanlar haline dönüştürülür.
Stratejik mekânsal planlama temelinde geliştirilen koruma-geliştirme stratejileri, tarihi çevrelerin özgün kimliğini bozmadan modern kentsel ihtiyaçlara cevap verebilmesini sağlar. Bu durum, yerel halkın aidiyet duygusunu güçlendirirken, bölgenin turizm potansiyelini de dengeli ve kontrollü bir şekilde artırır.
Tarihi mekânların korunması ve turizme kazandırılması sürecinde uygulanan restorasyon çalışmaları, yapının mevcut durumuna ve hasar derecesine göre belirlenen bilimsel yöntemlerle yürütülür. Bu doğrultuda kullanılan altı temel restorasyon yöntemi bulunmaktadır: Sağlamlaştırma, bütünleme (reintegrasyon), yenileme/yeniden kullanım/yeni işleve uyarlama (renovasyon/rehabilitasyon), yeniden yapım (rekonstrüksiyon), temizleme ve taşıma.
Sağlamlaştırma yöntemi, yapının taşıyıcı sistemini ve malzemelerini güçlendirerek çökmesini engellemeyi amaçlar. Bütünleme (reintegrasyon), yapının eksik kalmış veya hasar görmüş bölümlerinin özgün tasarıma uygun olarak tamamlanmasıdır. Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) ise tamamen yok olmuş veya çok büyük kısmı yıkılmış bir yapının, eldeki tarihi belgeler, çizimler ve fotoğraflar ışığında aslına uygun olarak sıfırdan inşa edilmesidir.
Temizleme yöntemi, yapının yüzeyinde zamanla oluşan kir, kurum veya niteliksiz sonradan eklenen eklentilerin arındırılması sürecidir. Taşıma yöntemi ise baraj yapımı, yol çalışması gibi kaçınılmaz doğal veya beşeri tehditler karşısında yapının başka bir güvenli alana taşınması durumunda tercih edilen en son çare niteliğindeki yöntemdir.
Tarihi mekânların turizm sektörüne kazandırılması amacıyla yeni bir işlevle (otel, müze, restoran vb.) yeniden kullanılması sürecinde uyulması gereken çok hassas tasarım ve koruma ilkeleri mevcuttur. İlk olarak, mekâna yeni bir işlev verilirken yapının tüm mimari, mekânsal ve süsleme özellikleri eksiksiz korunmalıdır. Çünkü tarihi mekânın kendisi zaten başlı başına sergilenmesi gereken bir müze ve tarihi belgedir.
İkinci olarak, seçilecek yeni işlevin yapının özgün potansiyeli ve mimari karakteriyle uyumlu olması şarttır. Özellikle konutlar ve endüstriyel miras yapıları, geçmişteki işlevlerine ait birçok teknik ve mimari ayrıntı barındırırlar. Yeni tasarım, bu ayrıntıları gizlemek veya yok etmek yerine onlarla uyum sağlamalı ve bu durum bir tasarım çözümü olarak ele alınmalıdır.
Üçüncü ve dördüncü ilkeler ise kapasite ve teknik donanımla ilgilidir. Tarihi yapılara, yeni kullanımları sırasında taşıyabilecekleri fiziksel ve işlevsel kapasitenin üzerinde yükleme yapılmamalıdır. Ayrıca, modern kullanım için zorunlu olan ısıtma, aydınlatma ve havalandırma gibi teknik donanımlar, yapının özgün dokusuna ve duvarlarına zarar vermeyecek, geri dönüştürülebilir ve minimum müdahale içeren yöntemlerle tasarlanmalıdır.