İşsizlik, bireysel açıdan ele alındığında, çalışma yaşamına gelir getirici bir iş sahibi olarak dahil olmak isteyen, bu yönde aktif çaba gösteren ancak çeşitli nedenlerle istihdam edilemeyen kişilerin durumunu ifade eder. Çalışma gücü ve isteğine sahip olup iş bulamayanlar ile sahip oldukları işten kendi iradeleri dışında ayrılanların işsiz kalma nedenleri, dönemsel ve yapısal koşullara göre büyük farklılıklar gösterir. İşsizlik, bireyi çalışma yaşamından uzaklaştıran ve sosyal dışlanma riskiyle karşı karşıya bırakan en güncel olgulardan biridir.
İş gücü piyasası ve bireysel koşullar açısından işsizlik yedi ana türde sınıflandırılmaktadır. Bireyin kendi iradesiyle, sunulan iş fırsatlarını ücret, uzaklık veya mesleki beklentilerine uymaması gibi nedenlerle reddetmesi durumuna 'iradi işsizlik' denir. Buna karşılık, mevcut piyasa koşullarına razı olmasına rağmen iş bulamayan veya işten çıkarılan kişilerin durumuna 'gayri iradi işsizlik' adı verilir. Ekonomik durgunluk dönemlerinde emeğe olan talebin azalmasıyla ortaya çıkan işten çıkarmalar 'konjonktürel işsizlik' olarak tanımlanırken; teknolojik gelişmeler ve ekonomik yapıdaki değişimlerin iş gücünün nitelikleriyle uyuşmaması 'yapısal işsizlik' olarak adlandırılır.
Diğer işsizlik türleri arasında, bir işten diğerine geçerken yaşanan kısa süreli boşlukları ifade eden 'geçici (friksonel) işsizlik' ile çalışıyor görünmelerine rağmen bireylerin üretime ve verimliliğe katkılarının olmadığı 'gizli işsizlik' yer alır. Son olarak, tarım ve turizm gibi sektörlerde faaliyetlerin yılın belirli dönemlerinde yoğunlaşmasından kaynaklanan işsizliğe 'mevsime bağlı işsizlik' denir. Bu türler arasında özellikle gayri iradi, konjonktürel ve yapısal işsizlik, bireyi çalışma yaşamından dışlama potansiyeli en yüksek olan ve psikolojik sarsıntı yaratan türlerdir.
Emeklilik, aniden gerçekleşen tek bir olay değil, yıllara yayılan ve belirli işlevsel aşamalardan oluşan psikolojik bir süreçtir. Araştırmacılar bu süreci yedi belirgin bölüme ayırmaktadır: Emekliliğin algılanıp gündeme gelmesi, emekliliğe hazırlık, emekliliğe ilk adım, balayı dönemi, hayal kırıklığı, yeni yaşama uyum ve istikrar. Bu aşamaların ilk üçü 'Emekliliğe Hazırlık ve İlk Adım', son dördü ise 'Emeklilik Yaşamı Dönemi' başlığı altında incelenmektedir.
Süreç, çalışanın emeklilik konusunu kişisel gündemine alması ve bilgi ihtiyacının artmasıyla başlar. Gelirdeki olası düşüş ve sosyal çevreden kopuş gibi konular zihinde yer edinirken, emeklilik kararının verilmesi gerekir. Karar sonrasında başlayan zihinsel ve işlemsel hazırlık dönemi, karmaşık duyguların hakim olduğu stresli bir geçiş sürecidir. Emeklilik işlemlerinin tamamlanmasıyla atılan ilk adım, bireyin hazırlık düzeyine göre büyük bir rahatlama getirebileceği gibi, hazırlıksız yakalanan bireylerde 'emeklilik şoku' veya 'yüksekten düşme' hissine yol açabilir.
Emekliliğin ilk haftaları genellikle özgürlük hissi ve 'uzatılmış tatil' algısıyla karakterize edilen bir 'balayı dönemi' olarak yaşanır. Ancak bu duygu zamanla yerini, sağlık sorunları, gelir azalması, yalnızlaşma, zaman algısındaki radikal değişimler ve beklentilerin gerçekleşmemesi gibi nedenlerle 'hayal kırıklığı' evresine bırakabilir. Bu evreyi atlatan bireyler, kişilik özelliklerine ve geçmiş alışkanlıklarına göre 'yeni yaşama uyum' sağlar ve son aşamada rutinin yeniden oturduğu, yaşam memnuniyetinin sabitlendiği 'istikrar' evresine ulaşırlar.
Emekliliğe ve yaşlılığa yönelik yaklaşımlar tarihsel süreçte önemli değişimler geçirmiştir. İlk dönemlerde çalışmanın yüklerinden kurtuluş olarak görülen emeklilik, Rol Kuramı ile mesleki kimliğin kaybı olarak ele alınmış, Süreklilik Kuramı ile uzun vadeli değerlerin öne çıktığı bir döneme evrilmiş ve günümüzde Yetkinlik Kuramı ile 'başarıyla yaşlanma' ve aktif yaşam çerçevesinde değerlendirilmeye başlanmıştır.
Yetkinlik Kuramı, yaşlılıkta görülen fiziksel ve zihinsel gerilemelere rağmen, bireyin kalan yeteneklerinin bağımsız ve anlamlı bir yaşam sürdürmeye fazlasıyla yeteceğini savunur. Kuramda iki tür yetkinlik tanımlanır: Günlük yaşamı tek başına sürdürebilmek için gereken 'temel yetkinlik' ve boş zaman aktiviteleri ile karmaşık sosyal görevleri kapsayan 'genişletilmiş yetkinlik'. Genişletilmiş yetkinlik, bireyin işe yarama ve yaşamı üzerinde kontrol sahibi olma duygusunu besleyerek yaşam kalitesini doğrudan artırır.
Yaşlılığın Bilişsel Kuramı ise yaşlılık ve emeklilik olgusunun nesnel koşullardan ziyade, bireyin öznel değerlendirmeleri ve algıları tarafından şekillendirildiğini savunur. Bu kurama göre, davranışlar somut durumun nesnel gerçekliğiyle değil, bireyin durumu nasıl tanımladığı ve hissettiğiyle yönlendirilir. Dolayısıyla, mutlu bir emeklilik yaşamı için çevresel desteklerin yanı sıra bireyin kendi yaşamını bilişsel düzeyde olumlu yönlendirme çabası ve aktif yaşam felsefesi kritik rol oynamaktadır.
İşsizlik, bireyi sadece bir gelir kaynağından mahrum bırakmakla kalmaz, aynı zamanda düzenli yaşam algısını, zaman duygusunu, mesleki perspektifini ve iş arkadaşlarıyla olan sosyal bağlarını da elinden alır. Bu yoksunluklar bireyde derin psikolojik sarsıntılara, özgüven kaybına, gelecek kaygısına ve sosyal dışlanma hissine yol açar. İşsizliğin ruh sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri, uluslararası ve ulusal düzeyde yapılan çok sayıda görgül araştırmayla kanıtlanmıştır.
Jahoda'nın 'Mahrumiyet Modeli' (latent deprivation model), çalışmanın bireye sağladığı zaman yapısı, sosyal temas, ortak amaçlara katkıda bulunma, sosyal statü ve aktivite gibi yan fonksiyonların işsizlikle birlikte kaybedilmesinin ruh sağlığını doğrudan bozduğunu savunur. Warr'ın 'Vitamin Modeli' ise çalışma yaşamındaki kontrol, yetenek kullanımı, çeşitlilik ve gelir gibi faktörleri fiziksel sağlığı etkileyen vitaminlere benzetir. Bu faktörlerin işsizlik nedeniyle yetersiz düzeyde alınması ruhsal sorunların baş gösterme olasılığını artırır.
İşsizliğin psikolojik etkileri bireyin mali durumu, işsizlik süresi, yaşı, cinsiyeti, sosyal destek mekanizmaları ve işe bakışı gibi 'moderatör (ara) değişkenler' tarafından yönlendirilir. Örneğin, aile bağlarının güçlü olması ve sosyal güvenlik sisteminin varlığı işsizliğin yıkıcı etkilerini hafifletirken; işsizlik süresinin uzaması ve bireyin çabalarının sonuçsuz kalacağına inanarak pasifleşmesiyle ortaya çıkan 'öğrenilmiş çaresizlik' durumu, depresyon ve kaygı bozukluklarını kronikleştirmektedir.