Ünite 4: Sağlık Hizmetlerinin Kamusal ve Özel Yönü

Sezaryen Ameliyatı Oranları

Türkiye'de yakın geçmişte tıbbi endikasyon dışı yapılan sezaryen ameliyat oranlarının %60'lara kadar yükselmesi, sunucu tarafından kışkırtılan talebin en somut ve çarpıcı örneği olarak kabul edilmektedir.

ABD'de Yaşlı ve Yoksul Güvencesi

Neo-liberal politikaların merkezi sayılan ABD'de, özel sigortaların riskli bularak teminat dışı bıraktığı yaşlılar ve yoksullar için 1960'lardan beri devlet güvencesi (Medicare ve Medicaid) uygulanmaktadır.

Sovyetler Birliği Sağlık Deneyimi

Tamamen devlet tarafından finanse edilen ve sunulan Sovyet sağlık sistemi, başlangıçta tüm sağlık göstergelerini çok iyi noktalara getirmesine rağmen, zamanla hantallık, verimsizlik ve memnuniyetsizlik nedeniyle zayıflayarak çökmüştür.

OECD Sağlık Harcamaları Artışı

Son yirmi yılda yapılan analizlere göre, OECD ülkelerindeki sağlık harcamalarının yıllık artış hızı, bu ülkelerin kişi başına düşen milli gelir (GSYİH) artış hızından istikrarlı bir şekilde daha yüksek seyretmektedir.

Anahtar Kavramlar

Görünmez ElSerbest pazar anlayışına göre işleyen piyasalarda, fiyatların arz-talep ilişkilerine bağlı olarak kendiliğinden oluşmasını sağlayan dinamiklere verilen isimdir.

Ağır ElDevletin piyasaya doğrudan müdahalesini, fiyat belirlemesini veya doğrudan hizmet sunmasını ifade etmek için kullanılan ekonomi kavramıdır.

Rekabet (Ekonomik)Bir mal veya hizmetin tüketilmesi ya da kullanılması sonucunda miktarının azalması ve başkalarının o ürüne erişimini etkilemesi durumudur.

DışlanabilirlikBir mal veya hizmetin kullanımının ya da tüketiminin herkesin erişimine aynı ölçüde açık olmaması, belirli şartları (örneğin ödeme gücü) karşılamayanların dışarıda bırakılabilmesidir.

Kamusal Mal ve HizmetHerkesin kullanımına açık olan, bir kişinin tüketmesiyle azalmayan ve tüketiciler arasında rekabet ile dışlanmanın söz konusu olmadığı mal ve hizmetlerdir.

Bilgi AsimetrisiSağlık hizmetini sunanlar (hekimler) ile alanlar (hastalar) arasında hizmetin miktarı, kapsamı, gerekliliği ve alternatifleri konusunda var olan ciddi bilgi farklılığıdır.

Sunucu Tarafından Uyarılan TalepAsimetrik bilgiye dayanarak, hizmet sunucularının aslında hastanın ihtiyacı olmayan veya zorunlu olmayan bazı tıbbi hizmetleri talebe dönüştürebilmesidir.

Tercihe Duyarlı HizmetBazı sağlık hizmetlerinin miktarının ve uygulanma sıklığının, hastanın durumundan ziyade büyük ölçüde hekimin veya sunucunun tercihi ile belirlenmesini ifade eden kavramdır.

Arz Tarafından Uyarılan TalepSistemde bazı hizmetlerin yaygınlaştırılması veya erişimin kolaylaştırılması sonucunda, daha önce hizmete ulaşamayanların sisteme dahil olmasıyla ortaya çıkan talep artışıdır.

Uyarılan KullanımErken tanı amacıyla yapılan taramalar veya check-up uygulamaları sırasında karşılaşılan kuşkulu durumlar nedeniyle kişilerin klinik hizmetlere yönlendirilmesiyle oluşan hizmet artışıdır.

Ahlaki TehlikeHizmet bedelini sigortanın ödeyeceğini bilen hasta ile sunucunun, maliyet ve miktar konusunda tutumsuz davranarak gereksiz hizmet üretimi ve tüketimi yapmasıdır.

Talep (Sağlıkta)Ekonomideki klasik tanımdan farklı olarak, sağlık örgütlerinden ve tıp profesyonellerinden talep edilen, istenilen mal ve hizmetlerin toplamıdır.

İhtiyaç (Sağlıkta)Bir bireyin sunulan sağlık hizmetinden veya tıbbi müdahaleden yararlanma kapasitesidir; sadece eksiklik değil, fayda sağlama potansiyeliyle ölçülür.

DışsallıkBir kişinin yaptığı tüketim veya üretimin, pazar mekanizması dışında başka bir kişinin refahı üzerinde yarattığı olumlu ya da olumsuz etkilerdir.

Beleşçilik (Free-riding)Olumlu dışsallığı olan kamusal hizmetlerde (örneğin aşılama), bireylerin hizmetin bedeline katkıda bulunmaktan kaçınıp başkalarının ödediği bedeller üzerinden faydalanmayı tercih etmesidir.

Sağlıklı Yaşam Beklentisi (HLE)Dünya Sağlık Örgütü tarafından önerilen, bir toplumun genel sağlık düzeyini ve bu düzeyin adil dağılımını tek bir ölçütle özetleyen temel göstergedir.

Katastrofik HarcamaBeklenmedik bir zamanda ortaya çıkan ve hane halkının ödeme gücünü aşarak ailelerin yoksullaşmasına neden olan çok yüksek tutarlı sağlık harcamalarıdır.

Cevap VerebilirlikSağlık sisteminin tıbbi boyutlar dışında, bireylerin beklentilerine, saygınlık, gizlilik ve sunum ortamının rahatlığı gibi konularda ne ölçüde uyum sağladığının göstergesidir.

HakkaniyetEşitlikten farklı olarak, sağlık hizmetlerinin ve harcamalarının bireylerin ihtiyaçları ve ödeme güçleri dikkate alınarak adil bir şekilde dağıtılmasıdır.

Yönetilen RekabetHizmet sunucuları ile sigortacıların, devletin belirlediği kamu yararını koruyucu kurallar çerçevesinde fiyat ve kalite yönünden rekabet etmesini öngören sistemdir.

Yarı-Pazar (Quasi-market)Sosyal sigorta sisteminin hakkaniyet ilkelerini kaybetmeden, serbest pazarın verimlilik ve kalite kazanımlarını sisteme entegre etmeyi amaçlayan karma yapıdır.

Koşullu DayanışmaYeni devlet anlayışında, vatandaş olmaktan kaynaklanan koşulsuz sosyal hakların yerini, bireysel katılımcılık temelinde gelişen hakların almasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Sağlık Sektöründe Personel Giderleri

Sağlık hizmetlerinin emek-yoğun yapısı nedeniyle, dünya genelindeki hastanelerin toplam işletme bütçelerinin %50'den fazlası doğrudan çalışan personelin maaş ve yan ödemelerinden oluşmaktadır.

Yeşil Kart Uygulaması Sapması

Türkiye'de yoksul vatandaşların sağlık giderlerini karşılamak amacıyla başlatılan Yeşil Kart uygulamasından, zamanla suistimaller yoluyla muhtaç olmayan varlıklı kişilerin de yararlanmaya başladığı tespit edilmiştir.

Yönetilen Rekabetin Doğuşu

Yönetilen rekabet (managed competition) kavramı ve teorik altyapısı, artan maliyetleri kontrol altına almak amacıyla ilk kez 1970'li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) geliştirilmiş ve tartışılmaya başlanmıştır.

Hollanda Sağlık Reformu

Sosyal sigortacılık geleneğine sahip olan Hollanda, 1990'lı yıllarda yönetilen rekabet modelini benimseyerek hem hakkaniyeti korumuş hem de pazarın verimlilik avantajlarını sisteme entegre etmiştir.

DSÖ ve Sağlıklı Yaşam Beklentisi

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), ülkelerin genel sağlık düzeyini ve adil dağılımını karşılaştırmak için en güvenilir tekil gösterge olarak Sağlıklı Yaşam Beklentisi (HLE) ölçütünü kullanmaktadır.

1975 Sonrası Personel Yönetimi Dönüşümü

Gelişmiş ülkelerde 1975 yılından itibaren artan küresel rekabet ve bilgi teknolojileri, geleneksel personel yönetimi anlayışını yıkarak stratejik İnsan Kaynakları Yönetimi (İKY) modeline geçişi başlatmıştır.

Dave Ulrich'in İK Rolleri Modeli

Dave Ulrich tarafından 2017 yılında güncellenen modele göre, modern bir İK departmanı örgüt içinde Stratejik Paydaş, Değişim Ajanı, Çalışan Şampiyonu ve İdari Uzman olmak üzere 4 kritik rolü üstlenmelidir.

F.W. Taylor ve İş Analizi

1900'lü yılların başında F.W. Taylor tarafından başlatılan Bilimsel Yönetim Hareketi, örgütlerde verimliliği artırmak için tüm çalışmaların temeline 'İş Analizi' yöntemini koymuştur.

Hastanelerde Çoklu Meslek Yapısı

Sağlık kuruluşları, bünyelerinde onlarca farklı uzmanlık alanından ve meslek grubundan yüzlerce hatta binlerce çalışanı barındırarak yönetilmesi en karmaşık organizasyonel yapıları oluştururlar.

1950'ler ve İKY İlk Arayışları

İnsan Kaynakları Yönetimi kavramı ilk kez 1950'li yıllarda ortaya atılmış, çalışan memnuniyeti ve iş tatmininin verimliliğe etkisi ise deneysel olarak 1960'lı yıllarda kanıtlanmıştır.

Katastrofik Sağlık Harcaması Ölçütü

Bir hanenin yaptığı doğrudan sağlık harcamalarının, gıda dışı toplam harcamalarına olan oranının yüksekliği, o hanenin katastrofik harcama sınırını aşarak yoksullaştığının temel göstergesidir.

Sınavda Dikkat Et

Rekabet ve dışlanabilirlik özelliklerinin azaldığı mal ve hizmetlerin kamusal nitelik taşıdığını unutmayın; sınavda bu iki kriter üzerinden sınıflandırma soruları gelebilir.
Bilgi asimetrisi ve ahlaki tehlike kavramları arasındaki farka dikkat edin; bilgi asimetrisi hekim-hasta bilgi farkını, ahlaki tehlike ise sigortanın varlığıyla oluşan savurganlığı ifade eder.
Hakkaniyet ve eşitlik kavramlarını karıştırmayın; eşitlik herkese aynı hizmeti sunmakken, hakkaniyet ihtiyacı olana ihtiyacı ölçüsünde adil hizmet sunmaktır.
Yönetilen rekabet ve yarı-pazar kavramlarının sosyal sigorta adaletini kaybetmeden pazar verimliliğini kazanmayı amaçladığını mutlaka aklınızda tutun.
Geleneksel personel yönetimi ile modern İKY arasındaki farklarda 'stratejik olma' ve 'proaktif rol' özelliklerinin İKY'ye ait olduğunu unutmayın.