Ünite 1: Psikolojinin Doğası — Önemli Kavramlar

Bir konu veya olay hakkında güvenilir ve genelleştirilebilir veri tabanı oluşturacak bilgiler üretmeye yarayan ampirik, sistematik, nesnel, sınanabilir ve geçici süreçtir. Örneğin, çiftlerin mutluluk ilişkisini incelemek için ölçümler yapılması bilimsel yöntemin ampirik ve sistematik niteliğini gösterir.

Sezgiler veya sağduyuya dayanmayan, duyularla algılanabilen ve deneyime dayalı veriler toplanarak elde edilen bilgidir. Örneğin, kişilerin kişilik özelliklerini ve mutluluk değerlerini doğrudan ölçerek veri elde etmek ampirik bilgi sağlar.

Var olan yöntemlerle ampirik veri toplanarak test edilebilme ve araştırmacıların bulgularının yeni bilgiler ışığında yanlışlanabileceğini kabul etme özelliğidir. Örneğin, 'ölümden sonra hayat var mıdır?' sorusu sınanamazken, yaş gruplarına göre inanç oranlarını incelemek sınanabilir bir sorudur.

İncelenmekte olan olaylar arasındaki ilişkileri ve bu olayların nedenlerini geçici olarak açıklayan fikirler, yargılar veya tahminlerdir. Hipotezler yapılan çalışmalarla ya doğrulanır ya da çürütülür.

Bir olguyu veya olgular arasındaki ilişkiyi sistematik bir biçimde açıklayan genel bilgi ve açıklama düzenidir. Çeşitli çalışmalarda test edilen birbirleriyle ilişkili hipotezlerin desteklenmesi ile oluşturulur.

Verileri olduğu gibi kabul etmek yerine sürekli soru sorma, akıl yürütme, analiz ve değerlendirme gibi zihinsel süreçlerden oluşan bir düşünme biçimidir. Sosyal bilimciler insan davranışını anlamak için bu düşünce tarzını kullanır.

İnsan beyninin doğumda boş bir levha olduğunu ve sonradan yaşanan deneyimlerle şekillendiğini savunan felsefi ve psikolojik görüştür. Aristo bu görüşü savunarak dil öğreniminin deneyimlerle geliştiğini öne sürmüştür.

Beyin ve zihnin birbirinden farklı olduğu, beynin somut maddeden oluştuğu ancak zihnin ruhani bir varlık olduğu ve bu ikisinin ayrı fakat etkileşimde bulunduklarını savunan görüştür. René Descartes tarafından öne sürülmüştür.

Franz Joseph Gall tarafından ortaya atılan, beynin farklı kısımlarının farklı görevleri olduğunu ve kafatasındaki girinti çıkıntılardan kişilik özelliklerinin anlaşılabileceğini iddia eden teoridir. Modern psikolojide geçerliliği kalmamıştır.

Wilhelm Wundt'un başlattığı ve öğrencisi Edward Titchener tarafından adlandırılan, bilinci anlamak için bir bütünü parçalarına ayırarak incelemeyi savunan akımdır. Bu yaklaşımda içgözlem metodu kullanılmıştır.

Max Wertheimer, Kurt Koffka ve Wolfgang Köhler tarafından kurulan, 'bütün, parçaların toplamından fazladır' prensibine dayanan ve bilinci anlamanın yolunun tüm deneyimi bir bütün olarak çalışmaktan geçtiğini savunan akımdır.

Sigmund Freud tarafından geliştirilen, tüm davranışların ve zihinsel sorunların temelinde bilinçaltındaki çatışmaların yattığını savunan hem kişilik teorisi, hem hastalık teorisi hem de tedavi yöntemidir.

William James tarafından kurulan, Darwin’in evrim teorisine paralel olarak algıların, hafızanın ve zihinsel süreçlerin insanların ortamlarına adapte olmalarını nasıl sağladığına odaklanan akımdır.

John B. Watson ve B.F. Skinner tarafından savunulan, psikolojinin en önemli bilgi kaynağının içsel süreçler değil objektif olarak gözlemlenebilen davranışlar ve öğrenme süreçleri olduğunu iddia eden akımdır.

Carl Rogers ve Abraham Maslow'un çalışmalarına dayanan, insan davranışlarını biyolojik etkenler veya öğrenmelerle değil, her insanın dünyayı kendine has algılayış biçimi, hür iradesi ve kendini gerçekleştirme potansiyeliyle ilişkilendiren yaklaşımdır.

İnsan davranışlarını ve zihinsel süreçleri açıklarken tek bir yaklaşımla sınırlı kalmayıp birçok psikolojik yaklaşımı harmanlamak anlamına gelir. Örneğin agresif davranışları açıklarken hem davranışsal hem sosyokültürel yaklaşım birlikte kullanılabilir.

Beyin ve davranış ilişkisine yoğunlaşarak beynin ve sinir sisteminin insan davranışındaki rolünü araştıran, beyin hasarı geçiren bireyler üzerine çalışmalar yapan psikoloji alt dalıdır.

Kişilerin davranışlarının ne kadarının kalıtsal ve yapısal etkenlerden (doğa), ne kadarının çevresel etkenlerden (çevre) kaynaklandığını inceleyen temel psikoloji tartışmasıdır.