ParadigmaBelirli bir gerçekliğin, paylaşılan kuram ve yaklaşımlarla anlaşılmasını kolaylaştıran kuramsal ya da düşünsel çerçevedir. Örneğin, pozitivist paradigma bilginin sadece nesnel ve görgül yolla elde edilebileceğini savunur.
Normal BilimBilimsel topluluğun ortak bir paradigma altında uzlaşarak araştırma yürüttüğü, yapboz çözmeye benzetilen kararlı dönemdir. Bu dönemde araştırmacılar mevcut kuramsal çerçevenin eksik parçalarını tamamlar.
AnomaliMevcut paradigma tarafından öngörülemeyen, yerleşik anlayışla açıklanamayan ve zamanla sistemde gerilim yaratan sapma veya eksikliklerdir. Anomalilerin artması bilimde bunalım dönemini tetikler.
Paradigma KaymasıBunalım dönemi sonrasında eski paradigmanın yerine olguları daha iyi açıklayan yeni bir paradigmanın kabul edilmesiyle gerçekleşen köklü ve sıçramalı dönüşümdür. Thomas Kuhn bilimsel ilerlemenin bu yolla olduğunu savunur.
EpistemolojiBilginin elde edilme yolunu, doğasını, biçimlerini, kaynağını, doğruluğunu ve sınırlarını inceleyen felsefe dalıdır. Nicel ve nitel araştırmaların temel ayrışma noktası epistemolojik varsayımlarıdır.
PozitivizmSaint Simon ve Auguste Comte tarafından geliştirilen, bilimsel bilginin yalnızca beş duyuyla algılanabilen görgül (ampirik) verilere dayanması gerektiğini savunan felsefi akımdır. Metafizik düşünceleri tamamen reddeder.
Post-PozitivizmPozitivizmin her şeyi istatistikle açıklayan katı yaklaşımına karşı çıkan, bireyin algılarına, deneyimlerine ve bağlama önem veren eleştirel bilim felsefesidir. Nitel araştırmaların temel dayanağını oluşturur.
TümdengelimGenel kuramlardan ve yasalardan yola çıkarak özel durumlar için denenceler (hipotezler) kurup bunları sınamayı öngören, nicel araştırmalarda egemen olan mantıksal yaklaşımdır.
TümevarımÖzel gözlemlerden ve toplanan verilerden yola çıkarak genel açıklamalara, örüntülere ve kuramlara ulaşmayı hedefleyen, nitel araştırmalarda sıklıkla kullanılan yaklaşımdır.
İndirgemecilikKarmaşık bir bütünün, kendisini oluşturan daha küçük parçalara ayrılarak ve ölçülebilir birimlere bölünerek incelenebileceğini savunan nicel araştırma ilkesidir.
Tarama Modeliİncelenen durumu, olayı veya bireyi kendi koşulları içinde, herhangi bir müdahalede bulunmadan olduğu gibi betimlemeyi amaçlayan nicel araştırma modelidir. Örneğin, bir sektördeki çalışanların yaş ve eğitim dağılımının belirlenmesi.
İlişkisel Taramaİki veya daha fazla değişken arasında bir etkileşimin, bağıntının veya ortak değişimin olup olmadığını, varsa yönünü ve düzeyini belirlemeyi amaçlayan modeldir. Değişkenler arasındaki ilişki -1 ile +1 arasında değer alır.
Nedensel Karşılaştırmalı ModelAraştırmacının müdahalesi dışında önceden kendiliğinden oluşmuş bir bağımsız değişkenin, bağımlı değişken üzerindeki etkilerini gruplar arası karşılaştırmayla belirlemeyi amaçlayan modeldir.
Gerçek Deneysel ModelDeneklerin deney ve kontrol gruplarına tamamen yansız (random) olarak atandığı, bağımsız değişkenlerin araştırmacı tarafından manipüle edilerek neden-sonuç ilişkilerinin sınandığı modeldir.
Yarı Deneysel ModelDeneklerin gruplara yansız olarak atanamadığı, önceden okul sınıfı veya iş departmanı gibi doğal olarak oluşmuş hazır grupların deney ve kontrol grubu olarak kullanıldığı modeldir.
FenomenolojiBireylerin farkında oldukları ancak derinlemesine anlamlandırmadıkları olguları, kendi öznel deneyimleri ve algıları üzerinden betimleyerek olgunun özüne ulaşmayı amaçlayan nitel modeldir.
Dayanaklı KuramGlaser ve Strauss tarafından geliştirilen, önceden belirlenmiş bir hipotezi test etmek yerine, toplanan nitel verilerin sürekli karşılaştırılmasıyla verinin içinden teori üretilmesini sağlayan modeldir.
Eylem AraştırmasıUygulayıcıların kendi çalışma alanlarında (örneğin okulda veya sınıfta) karşılaştıkları pratik sorunlara iş birliği içinde ve sistematik olarak çözümler üretmesini sağlayan süreç odaklı modeldir.
EvrenBir araştırmanın kapsamına giren, benzer özellikleri taşıyan ve hakkında genelleme yapılmak istenen tüm birey, nesne veya öğelerin oluşturduğu bütündür. Örneğin, Türkiye'deki tüm üniversite öğrencileri.
ÖrneklemBelirli kurallara göre evrenin içinden seçilen, evreni temsil etme gücüne sahip olduğu varsayılan ve üzerinde doğrudan veri toplama işlemi yürütülen sınırlı alt gruptur.
