Ünite 2: Solunum ve Dolaşım Sistemlerinin Önemi: Temel Yaşam Desteği

Deniz Seviyesi Hava Basıncı

Normal şartlar altında deniz seviyesindeki atmosfer basıncı 760 mmHg'dır. Nefes alabilmek için diyafram ve kaburga kaslarının kasılmasıyla göğüs içi basınç 756 mmHg'ya düşürülür ve hava akciğerlere dolar.

Solunum Döngüsü Süresi

Normal şartlarda bir soluk alma işlemi yaklaşık 2 saniye, soluk verme işlemi ise 3 saniye sürer. Böylece bir solunum döngüsü toplamda 5 saniye sürerek düzenli bir ritim oluşturur.

Yetişkin Solunum Sıklığı

Dinlenme halindeki sağlıklı bir yetişkin dakikada ortalama 12-20 kez soluk alıp verir. Bu sayı bebeklerde dakikada 18-25, çocuklarda ise 15-20 kez olarak gerçekleşir.

Akciğer Hava Kapasitesi

İstirahat halinde normal bir nefesle akciğerlere 500 mL hava girip çıkar. Kadınların toplam akciğer hacmi yaklaşık 5 litre iken, erkeklerde bu değer en fazla 6 litreye kadar ulaşmaktadır.

Anahtar Kavramlar

SolunumYaşam için gerekli oksijeni atmosferden bedene alma ve metabolizma sonucu üretilen karbondioksiti dışarı atma işlemidir. Solunum sistemi burun, ağız, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronşlar ve akciğerlerden oluşur.

Dolaşım SistemiKalbin pompaladığı kanın damarlar içinde dönerek hücrelere besin ve oksijen taşımasını, atıkları ise uzaklaştırmasını sağlayan kapalı sistemdir. Temel yapıları kalp, damarlar ve kandır.

Temel Yaşam DesteğiSolunumu ve kalbi durmuş kişide suni solunum ve kalp masajı ile hayati organlara oksijen gitmesini sağlayan ilaçsız müdahaledir. Tıbbi malzeme kullanılmadan yapılan bu işlem yaşam kurtarıcıdır.

Heimlich ManevrasıHava yolu tam tıkanmış kişilerin diyafram bölgesine aniden basınç uygulayarak yabancı cismin dışarı fırlatılmasını sağlayan yöntemdir. Dr. Henry Heimlich tarafından geliştirilen bu manevra karın basısı esasına dayanır.

Bak-Dinle-HissetBilinci kapalı bir yaralının solunumunun olup olmadığını anlamak için göğüs hareketlerini izleme, nefesini dinleme ve sıcaklığını hissetme yöntemidir. Bu değerlendirme en az 10 saniye boyunca kesintisiz yapılmalıdır.

Baş Çene PozisyonuBilinci kapalı kişilerde dil kökünün geriye kaçarak soluk yolunu tıkamasını engellemek için başın geri, çenenin ileri itilmesi hareketidir. Bu pozisyonla soluk yolu ekseni düzleştirilerek hava geçişi kolaylaştırılır.

Sinoatrial (SA) DüğümKalbin sağ kulakçığında bulunan ve kalbin kendi elektriksel uyarılarını başlatan birincil jeneratör bölgesidir. Dinlenme anında dakikada ortalama 70-80 kez aksiyon potansiyeli üreterek nabız hızını belirler.

NabızKalbin kasılması sırasında atardamarlara fırlattığı kanın damar duvarında oluşturduğu ritmik basınç dalgalanmasının hissedilmesidir. Yetişkinlerde şah damarından, bebeklerde ise kol atardamarından ölçülür.

AlveolAkciğerlerde bronşçukların uçlarında yer alan, etrafı kılcal damarlarla çevrili ve gaz alışverişinin yapıldığı hava kesecikleridir. İnsan akciğerinde gaz değişim yüzeyini genişleten yaklaşık 300 milyon alveol bulunur.

Kısmi TıkanmaHava yolunun yabancı cisimle tamamen kapanmadığı, az da olsa hava geçişinin sürdüğü tıkanıklık durumudur. Kişi bu durumda öksürebilir, konuşabilir ve nefes alabilir; fiziksel müdahale yapılmamalıdır.

Tam TıkanmaHava yolunun yabancı cisimle tamamen kapanması sonucu kişinin nefes alamaması, konuşamaması ve morarması durumudur. Acil olarak Heimlich manevrasının uygulanmasını gerektiren ölümcül bir tablodur.

BronşSoluk borusunun göğüs kafesi ortasında ikiye ayrılarak sağ ve sol akciğerlere giren ana kollarından her biridir. Yapısal olarak kıkırdak halkalar içerir ve havanın iletiminde görev alır.

DiyaframGöğüs boşluğu ile karın boşluğunu birbirinden ayıran, soluk alıp vermede en aktif rolü oynayan kubbe şeklindeki kastır. Kasılmasıyla düzleşerek göğüs içi hacmini artırır ve nefes almayı sağlar.

HilusAkciğerlerin birbirine bakan orta yüzeylerinde yer alan ve damar, sinir ile bronşların giriş çıkış yaptığı kapı bölgesidir. Akciğerler bu bağlantı noktalarından göğüs boşluğunda asılı dururlar.

Beyin ÖlümüBeyne giden kan akımının kesilmesi sonucu beyin hücrelerinin oksijensiz kalarak geri dönüşümsüz olarak canlılığını yitirmesidir. Solunum ve dolaşım durduktan sonra yaklaşık 5 dakika içinde başlar.

Koruma İlkesiİlkyardımcının müdahaleden önce kendisinin, çevrenin ve hasta/yaralının can güvenliğini sağlamaya yönelik aldığı tedbirlerdir. İlkyardımın ilk ve en kritik aşamasıdır.

Birincil DeğerlendirmeOlay yeri güvenliği sağlandıktan sonra hastanın bilinç, solunum ve dolaşım durumunun (ABC) sırayla kontrol edilmesidir. Herhangi bir aşama tamamlanmadan diğerine geçilemez.

İkincil DeğerlendirmeSolunumu ve dolaşımı olan yaralının baştan aşağı elle ve gözle muayene edilerek diğer yaralanmalarının tespit edilmesi sürecidir. Görüşerek konuşma ve fiziksel muayene aşamalarını içerir.

Koma PozisyonuBilinci kapalı ancak solunumu ve dolaşımı devam eden yaralılara, dil kökünün soluk yolunu tıkamasını önlemek için verilen yarı yan yatar pozisyondur. Yaralı bu pozisyonda 3-5 dakikada bir kontrol edilmelidir.

Şok PozisyonuBeyne ve hayati organlara giden kan akımını artırmak amacıyla yaralının sırtüstü yatırılarak ayaklarının 30 cm yukarı kaldırılmasıdır. Kanama ve dolaşım yetmezliği durumlarında uygulanır.

Diğer Önemli Bilgiler

Beyin Hücrelerinin Oksijensizlik Limiti

Beyne giden kan akımı ve oksijen beslemesi 3-5 dakika boyunca kesildiğinde beyin hücrelerinde hasar başlar. 5 dakikadan sonra ise geri dönüşümsüz beyin ölümü gerçekleşir.

Kalbin Oksijensizliğe Dayanma Süresi

Kalp kası hücrelerinin oksijensizliğe dayanma süresi beyne göre çok daha uzundur. Vücut dışında dolaşımı sağlandığında veya masaj yapıldığında kalp yarım saate kadar çalışmaya devam edebilir.

Sinoatrial Düğüm Atım Hızı

Kalbin doğal elektrik kaynağı olan sinoatrial düğüm, dinlenme durumundaki bir yetişkinde dakikada ortalama 70-80 kez aksiyon potansiyeli üreterek normal nabız ritmini belirler.

Yetişkin ve Çocuk Nabız Değerleri

Dinlenme halindeyken yetişkinlerde normal nabız sayısı dakikada 60-100 arasındadır. Çocuklarda ise bu değer daha yüksek olup dakikada ortalama 100 dolaylarında seyreder.

Bak-Dinle-Hisset Süresi

Hava yolu açıldıktan sonra yaralının solunumunun olup olmadığını anlamak için uygulanan Bak-Dinle-Hisset yöntemi en az 10 saniye boyunca kesintisiz olarak sürdürülmelidir.

Kalp Masajı Bası Oranı

Yetişkinlerde temel yaşam desteği uygulanırken kalp masajı bası derinliği göğüs yüksekliğinin 1/3'ü kadar, yani yaklaşık 5 cm olacak şekilde ayarlanmalı ve dakikada 100 bası temposuyla yapılmalıdır.

Bebeklerde Kalp Masajı Derinliği

Bebeklerde göğüs kemiğine uygulanacak bası derinliği, göğüs kafesi yüksekliğinin 1/3'ü kadar olmalıdır. Bu derinlik bebeklerin hassas yapısı nedeniyle yaklaşık 1-3 cm'ye tekabül eder.

Bebeklerde Suni Solunum Hacmi

Bebeklere suni solunum yapılırken ilkyardımcı ciğerlerini doldurarak üflememeli, sadece kendi ağız boşluğundaki hava kadar (yaklaşık 50 ml) havayı 'puff' şeklinde bebeğe vermelidir.

Heimlich Manevrası Karın Basısı

Tam tıkanıklıkta uygulanan Heimlich manevrasında, diyaframın altına doğru yapılan 5 hızlı ve güçlü bası sayesinde akciğerlerde yüksek basınç oluşturularak yabancı cisim dışarı fırlatılır.

Sağlık Bakanlığı İlkyardım Yönetmeliği

Türkiye'deki ilkyardım eğitimleri, uygulamaları ve yetkilendirmeleri 22 Mayıs 2002 tarih ve 24762 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Sağlık Bakanlığı İlkyardım Yönetmeliği hükümlerine göre yürütülmektedir.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda solunum döngüsü süresine dikkat edin; bir soluk alıp verme toplam 5 saniye sürdüğü için solunum kontrolü (Bak-Dinle-Hisset) en az 10 saniye yapılmalıdır.
Yetişkinlerde temel yaşam desteğine kalp masajıyla başlanırken, çocuk ve bebeklerde suni solunumla başlandığını unutmayın; bu ayrım sınavlarda sıkça sorulur.
Bebeklerde bilinç kontrolünün ayak tabanına vurularak, yetişkin ve çocuklarda ise omuz başlarına dokunularak yapıldığını hafızanızda tutun.
Kısmi tıkanıklığı olan (öksürebilen, konuşabilen) kişilere asla dokunulmaması ve sadece öksürmeye teşvik edilmesi gerektiğini unutmayın; fiziksel müdahale tıkanıklığı tam tıkanmaya çevirebilir.
Heimlich manevrasının bebeklerde karına değil, göğüs kemiğinin alt yarısına iki parmakla bası şeklinde uygulandığı bilgisini sınav için mutlaka not edin.
Yarı oturur pozisyonun solunum sıkıntısı ve kalp krizi durumlarında, koma pozisyonunun ise bilinci kapalı ama solunumu olan kişilere verildiğini karıştırmayın.