Ünite 8: Çevrecilik ve Çevre Hareketleri — Önemli Kavramlar

Çevre sorunlarının mevcut siyasal ve ekonomik sistemin kökten değiştirilmesine gerek kalmadan, yönetsel ve teknik tedbirlerle (filtre takılması vb.) çözülebileceğini savunan reformcu yaklaşımdır. Metinde termik santral bacalarına filtre takılması çevrecilik yaklaşımına örnek gösterilmiştir.

Sürdürülebilir bir topluma ulaşmak için insan-doğa ilişkisinin kökten sorgulanmasını ve toplumsal, ekonomik ile siyasal sistemlerde köktenci değişiklikler yapılmasını savunan eleştirel yaklaşımdır. Çevrecilikten farklı olarak mevcut yapının reformu yerine sistemin radikal dönüşümünü öngörür.

Arne Naess tarafından ortaya atılan, doğanın insan amaçlarından bağımsız olarak kendinde bir değere sahip olduğunu savunan canlı merkezci (biyosantrik) felsefedir. İnsanların yaşamsal ihtiyaçları dışında diğer canlıların çeşitliliğini azaltmaya hakkı olmadığını savunur.

Özellikle endüstrileşmiş ülkelerdeki insan refahını ve yaşam kalitesini korumayı amaçlayan, çevre kirliliği gibi sorunlarla insan merkezci (antroposantrizm) bir bakış açısıyla ilgilenen yaklaşımdır.

İnsanı doğanın merkezinden çıkaran, yeryüzündeki tüm varlıkların birbirine karşılıklı bağımlı olduğunu ve insan dışındaki varlıkların da kendinde değere sahip olduğunu savunan bütüncül yaklaşımdır. İnsan, ekosistemin diğer canlılarla birlikte yalnızca eşit bir parçasıdır.

Her şeyin ölçüsünün insan olduğunu, diğer tüm canlı ve cansız varlıkların insanlara sağladıkları yarar ölçüsünde araçsal bir değere sahip bulunduğunu varsayan düşünce sistemidir.

Bireyin kendi türünün üyelerinin çıkarlarını diğer türlerin çıkarlarından üstün tutması ve insan dışındaki türleri kendi amaçları için kullanma hakkını kendinde görmesi durumudur.

Tek tek parçaların toplamından ibaret olmayan bütünü (örneğin Aldo Leopold'un toprak etiğindeki biotik topluluğu) önemseyen ve eylemlerin bütünün dengesini korumasına göre değerlendirilmesi gerektiğini savunan felsefi görüştür.

Lash ve Urry tarafından kullanılan, modernitenin doğrusal zaman algısının aksine geçmiş, bugün ve geleceği döngüsel ve süreklilik içinde bağlayan ekolojik zaman algısıdır.

Inglehart tarafından geliştirilen, ekonomik güvenlik ve refahı yakalayan kuşakların maddi değerlerden sıyrılarak aidiyet, ifade özgürlüğü, yaşam kalitesi ve çevre gibi materyal olmayan değerlere yönelmesini açıklayan teze verilen addır.

Ekolojik kirlilik ve risklerin toplumsal kesimler, ırklar ve sınıflar arasında eşitsiz dağılımına karşı 1982'de ABD'de (Warren County) doğan ve çevre hakkını insan haklarıyla ilişkilendiren toplumsal harekettir.

İnsan ve çevre sağlığına tehdit oluşturan tehlikeli atık tesislerinin, düşük gelirli azınlıkların ve Afrikalı Amerikanların yaşadığı bölgelerde kasıtlı olarak kurulmasıyla ortaya çıkan etnik temelli çevresel eşitsizlik durumudur.

Martinez-Alier'in kavramsallaştırdığı; Küresel Güney'deki yoksul halkların geçim kaynaklarını, tarım alanlarını ve ormanlarını korumak için doğal kaynakların sömürülmesine karşı yürüttüğü ekolojik paylaşım çatışmalarıdır.

Yerel toplulukların kendi yaşam çevrelerine zarar verecek çöp depolama tesisi, nükleer santral veya altın madeni gibi yatırımların kendi bölgelerinde kurulmasına karşı gösterdikleri yerel direniş reaksiyonudur.

Geleneksel siyasal prosedürler ve lobi faaliyetleri yerine, eylemcilerin kişisel risk alarak doğrudan müdahalede bulunduğu (örneğin gemilerle nükleer denemeleri engellemek veya mısır tarlalarındaki GDO'lu ürünleri yakmak), protestonun kendisinin mesaj olduğu radikal eylem biçimidir.

Doğrudan eylem gruplarının ekolojik yıkımı durdurmak amacıyla mülkiyete zarar verme veya ekonomik tesislere müdahale etme gibi şiddeti tamamen dışlamayan veya esneten eylem türleridir.

Yeşiller Partisi gibi parlamenter siyaset ile sosyal hareketlerin özelliklerini birleştiren, taban demokrasisi ve yerelleşmeyi savunan yeni tip siyasal örgütlenme modelidir.

19. yüzyıl sonundan 20. yüzyıl ortasına kadar uzanan, yaban yaşamının, habitatın ve kuşların korunmasını hedefleyen, Romantizm ve bilimsel ilerlemeden beslenen seçkinci koruma hareketidir.

1960'ların sonunda öğrenci ve barış hareketleriyle birlikte doğan, sanayi toplumunun tüketim kültürü ve büyüme ideolojisini kökten eleştiren, kitlesel ve kültürel muhalefet dalgasıdır.

1973 yılında Hindistan'ın Himalaya bölgesindeki köylülerin (özellikle kadınların) ormanların şirketler tarafından kesilmesini ağaçlara sarılarak durdurdukları simgesel Güney çevreciliği ve yoksulların çevreciliği örneğidir.

1987 Brundtland Raporu ('Ortak Geleceğimiz') ile popülerleşen, gelecek kuşakların ihtiyaçlarından ödün vermeksizin bugünkü kuşakların gereksinimlerini karşılamayı ve çevre ile kalkınma dengesini kurmayı amaçlayan politik vizyondur.

İnsan hakları, işçi hakları, yerli halklar ve çevre hareketlerini neoliberalizme ve küresel sömürüye karşı birleştiren 'hareketlerin hareketi' olarak adlandırılan ulus ötesi muhalefet dalgasıdır.

Jamison'ın kavramına göre çevre hareketlerinin egemen bilime ve teknolojiye karşı kendi ortak çevre bilgilerini toplama, derleme, çözümleme ve öğrenme süreciyle hareket kimliği üretmesidir.

Yasaların haksız veya ekolojiye zararlı olduğuna inanıldığında, cezai sonuçları göze alarak yapılan ancak şiddet içermeyen toplu kamu eylemleri ve yasaya karşı çıkış biçimidir.

2000'li yıllarda yerel çevre mücadelelerinin küresel iklim değişikliği ve yeryüzü hakları savunuculuğu ile bütünleşerek hem yerelde derinleşmesi hem de küresel ölçek kazanması sürecidir.