Ünite 2: Tuğrul Bey Zamanı — Önemli Kavramlar

Tanrı tarafından yeryüzünü idare etmekle görevlendirilen Türk kağanına bu lütfun kan yoluyla geçtiğine inanılan mukaddes güç ve hâkimiyet kaynağıdır. Bu anlayış, hanedanın her erkek üyesine tahtta hak iddia etme hakkı tanıdığı için sağlıklı bir veraset hukukunun oluşmasını engellemiştir.

Büyük Selçuklular döneminde Bağdat başta olmak üzere önemli şehirlere tayin edilen, emrinde bir garnizon bulunan askerî-merkezî vali veya komutandır. Metindeki örneğe göre Tuğrul Bey, Bağdat'ı doğrudan yönetmek amacıyla bu makamı aktif olarak kullanmıştır.

İslam devletlerinde genellikle köle pazarından alınan ya da savaşlarda esir edilen, özel askerî ve idari eğitimden geçirilerek hükümdarın ya da devletin hizmetine sunulan askerî sınıf mensubudur. Arslan Besâsîrî bu gruba dahil ünlü bir komutandır.

İslam devletlerinde devlet mülkiyetindeki toprakların gelirlerinin, askerî ve idari hizmet karşılığında devlet görevlilerine veya komutanlara verilmesi sistemidir. Şehzadelerin bu toprakları mülk edinme çabaları Selçuklularda sık sık isyanlara neden olmuştur.

İslam devletlerinde başkomutanlık makamından öte, merkezi hükümette askeri ve siyasi tüm yetkileri elinde bulunduran en üst düzey başkomutan ve idareci unvanıdır. Büveyhî emirleri uzun süre bu unvanla Abbasi halifelerini baskı altında tutmuşlardır.

İslamiyet'i yaymak veya korumak amacıyla gayrimüslim devlet ve topluluklara karşı yapılan askeri ve dini nitelikli mücadeledir. Selçuklular, Horasan'dan gelen Türkmenleri Anadolu'ya sevk ederek hem gaza yapmalarını hem de yurt edinmelerini sağlamıştır.

Türk devletlerinde devletin mühim meselelerinin görüşülerek karara bağlandığı, hanedan üyeleri ve boy beylerinin katıldığı genel meclistir. Selçuklular Dandanakan sonrasında bu meclisi toplayarak görev taksimi yapmışlardır.

Eski dönemlerde hastaların, yaşlıların veya hükümdarların taşınmasında kullanılan, insan veya hayvanlar tarafından çekilen üstü örtülü taşınabilir taht/sedyedir. Tuğrul Bey son hastalık döneminde bu araçla yazlık saraya nakledilmiştir.

İslam devletlerinde hükümdarların takdir ve onurlandırma göstermek amacıyla devlet adamlarına, elçilere veya komutanlara giydirdikleri kıymetli elbiseler ve hediyelerdir. Tuğrul Bey, Bağdat dönüşü halife tarafından bu şekilde onurlandırılmıştır.

Birden fazla Türk boyunun siyasi, askeri ve ekonomik amaçlarla bir araya gelerek oluşturduğu konfederasyon yapısıdır. Selçuklu devleti bu esas üzerine teşkilatlandığı için sultanlar boy mensupları üzerinde mutlak ve doğrudan tam bir kontrole başlangıçta sahip olamamıştır.

Devlet memurlarının veya zengin kişilerin haksız kazanç, suç veya ihanet gerekçesiyle mallarına ve servetlerine devlet tarafından el konulması uygulamasıdır. Vezir Kündürî bu yönteme maruz kalmıştır.

Bağımsız veya vasal hükümdarların saraylarında günde belli vakitlerde (örneğin bağımsızlar beş vakit) davul vurdurup müzik çalması suretiyle uygulanan hâkimiyet ve egemenlik alametidir.

Tarafların birbirine karşı taşıdığı iyi niyet, samimiyet ve güven duygusudur. Metinde Tuğrul Bey'in Bağdat'a gelişinde halkın ve Besâsîrî taraftarlarının onun bu duygusuna inanmakta zorlandığı vurgulanmıştır.