Ünite 8: Avrupa’da ve Osmanlılarda Modernleşme — Önemli Kavramlar

İnsan ve hayvani güce dayalı üretimden, makinelerle yapılan seri üretime geçiş sürecidir. 18. yüzyıldan sonra İngiltere'de buharlı makinenin icadıyla başlayan bu süreç, ekonomik ve toplumsal yapıları kökten değiştirmiştir.

Üretim araçlarının özel mülkiyete dayandığı, kâr etme amacının ve serbest pazar ekonomisinin egemen olduğu ekonomik sistemdir. Metnimizde kolonilerden gelen ucuz hammadde ve işçi sınıfının sömürülmesiyle geliştiği vurgulanmıştır.

Napolyon döneminde altüst olan Avrupa haritasını ve siyasi dengelerini düzeltmek amacıyla 1815 yılında toplanan kongredir. Fransa 1792 sınırlarına çekilmiş ve mutlakiyetçi rejimler korunmaya çalışılmıştır.

Geleneksel ve eski olan yapıyı reddeden, akılcılığa, bilime, teknolojiye ve demokratik kurumlara dayanan toplumsal ve zihinsel dönüşüm sürecidir. Osmanlı'da III. Selim ve II. Mahmut dönemleriyle başlamıştır.

19. yüzyılda akademi kurallarına ve klasik resim anlayışına tepki olarak doğan sanat akımıdır. Ressamlar atölyeden çıkarak doğadaki anlık ışığı, renklerin birbiri içinde eriyişini ve günlük kent yaşamını resmetmişlerdir.

Fransızca 'ileri karakol' anlamına gelen bu terim, sanatta henüz herkes tarafından kabul görmeyen, geleneksel kalıpları yıkan deneysel ve öncü sanat akımları için kullanılmaktadır.

Almanca çirkin ve zevksiz anlamına gelen, sanat değeri olmayan, ticari kaygılarla ve seri üretimle çoğaltılmış sıradan nesnelere ve kültürel ürünlere verilen isimdir.

Sanayileşme ve kentleşmeyle birlikte birey ile toplum arasında doğan yeni ilişkileri, farklı toplumsal grupların yapısını ve geçirdiği dönüşümleri inceleyen bilim dalıdır. Kurucuları Auguste Comte ve Emile Durkheim'dır.

Sigmund Freud tarafından kurulan, insanın dışarıdan görülmeyen saklı duygu, düşünce ve bilinçaltı dünyasını inceleyen bilimsel ve psikolojik yaklaşımdır. Bilinçaltı, ego ve süper ego temel kavramlarıdır.

Karl Marx ve Friedrich Engels'in İngiltere'deki acımasız kapitalist çalışma koşullarını analiz ederek geliştirdikleri, kârın insancıl ve toplumsal olarak eşit dağıtılması gerektiğini savunan felsefi kuramdır.

Mimarlıkta farklı historical (tarihi) dönemlerin üslup özelliklerinin alınarak aynı yapıda bir arada kullanılmasıdır. İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı ve Balyan ailesinin eserleri buna örnektir.

Avrupa'nın sömürgecilik faaliyetlerine bağlı olarak Doğu kültürlerine ait öğelerin (at nallı kemerler, renkli taşlar vb.) sanat ve mimariye yansıtılmasıyla oluşan üsluptur.

1839 yılında ilan edilen, Osmanlı devlet yapısını ve hukuksal sistemi radikal biçimde değiştiren, Müslümanlar ile gayrimüslimleri kanun önünde eşit sayan reform hareketidir.

Sultan III. Selim döneminde Avrupa tarzı askeri eğitim ve talimleri uygulamak amacıyla kurulan yeni askeri örgüt ve bu kapsamda yapılan reform hareketidir.

1941 yılında Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat'ın başlattığı, şiirde klasik uyak düzenini reddederek sokak dilini ve doğal konuşma dilini şiire taşıyan edebi akımdır.

Adorno ve Horkheimer tarafından geliştirilen, sanat ve kültür ürünlerinin sinema, müzik ve yayıncılık yoluyla kitlesel dolaşıma sokulan birer ticari metaya dönüştürülmesini ifade eden kavramdır.

Jean Baudrillard'ın geliştirdiği, günümüzde gerçeğin artık var olan değil, modeller ve medya aracılığıyla sürekli yeniden üretilen yapay bir duruma gelmesini ifade eden kavramdır.

Ferdinand de Saussure'ün dil incelemelerine dayanan, bir nesnenin veya metnin anlamının tarihsel evrimine değil, kendi içindeki parçaların karşılıklı konumuna göre kavranması gerektiğini savunan bilimsel yöntemdir.

Jean-Paul Sartre'ın öncülük ettiği, insanın dünyaya gelip var olduktan sonra kendi özünü kendisinin yarattığını, bireysel özgürlük ve sorumluluğun esas olduğunu savunan felsefi akımdır.

1960'larda doğan, kitle kültürünün, tüketim nesnelerinin, çizgi roman kahramanlarının ve Marilyn Monroe gibi sinema ikonlarının sanat eserlerinde alaycı bir dille işlendiği sanat akımıdır.

Dünyayı kuşatan enformasyon sistemleri, uluslararası ticaret, sermaye hareketleri ve kültürel etkileşimler sonucunda yeryüzünün ekonomik ve sosyal olarak bütünleşmesi sürecidir.

İnsanın DNA gen haritasının çözülmesini sağlayan, alzheimer ve kanser gibi hastalıkların tedavisinde çığır açan bilimsel çalışmadır.

Herhangi bir canlı organizmanın, embriyonun veya DNA parçasının çoğaltılması işlemidir. Dolly koyun bu yöntemle kopyalanmıştır.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında modernizmin evrensellik, akılcılık ve büyük anlatı iddialarına karşı duyulan kuşku ile başlayan, çoğulculuğu ve heterojenliği savunan çağdaş durumdur.

Sanatçının belirli bir mekânı ve nesneleri kullanarak izleyiciye görsel ve kavramsal bir deneyim sunduğu, geleneksel tablo ve heykel kalıplarını aşan çağdaş sanat türüdür.