Ünite 8: Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: — Önemli Kavramlar

Karahanlı Türkçesi ile Çağatay Türkçesi arasında köprü vazifesi gören, Kuzey-Doğu Türk yazı dilinin önemli dönemlerinden biridir. Bu dönemde Kutb'un Hüsrev ü Şirin'i ve Zamahşeri'nin Mukaddimetü'l-Edeb'i gibi eserler kaleme alınmıştır.

Divan edebiyatında kendi arasında kafiyeli (aa, bb, cc) beyitlerle yazılan uzun nazım şeklidir. Kutb'un Hüsrev ü Şirin eseri bu nazım şekliyle yazılmış ilk Harezm Türkçesi çevirisidir.

Eserlerin el yazması nüshalarının günümüze ulaşmış yaprakları veya ciltleridir. Örneğin Kutb'un eserinin tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312 numarada yer alır.

Bir el yazması eserin bir başka kişi tarafından el yazısıyla kopyalanması, çoğaltılması işlemidir. Mukaddimetü'l-Edeb'in Yozgat nüshası 1257 yılında istinsah edilmiştir.

Arap harfli eski metinlerin Latin harflerine akademik ses değerleriyle aktarılmasıdır. Ünitede Kutb ve Zamahşeri metinleri çevriyazı ve Türkiye Türkçesi çevirileriyle verilmiştir.

Tasavvufi ve lirik şiirlerde ilahi ya da mecazi duygu yoğunluğunu ifade eden temel kavramdır. Metinde feleğin mahrabının aşk olduğu ve âlemin aşkla ayakta durduğu vurgulanır.

Arapça sözlük ve gramer kitaplarında konuların ayrıldığı ana bölüm veya fasıllardır. Mukaddimetü'l-Edeb'de fiiller alfabetik değil Arapça baplara göre sıralanmıştır.

Sâsânî hükümdarları sülalesine ait önemli figürlerdir. Metinde Nûşirvân'ın ayının tutulmasıyla Hürmüz'ün tahta çıkışı ve adaletle ülkeyi mamur etmesi anlatılır.

Husrev'in akıllı, zarif ve üstün özelliklerinden ötürü babası tarafından verilen unvanıdır. Metinde Pervîz'in çocukluk eğitimi ve zekası övülür.

Zamahşeri'nin Arapçayı öğretmek amacıyla yazdığı, dört dilli (Arapça, Harezm Türkçesi, Farsça, Moğolca) malzeme içeren zengin bir sözlüktür.

11-12. yüzyıllarda yaşamış, Arap dili ve tefsir alanındaki eserleriyle tanınan, Mukaddimetü'l-Edeb'in yazarı olan bilgin ve âlimdir.