Sözlü Kültür OrtamıYazı, matbaa ve elektronik aletler gibi kaydedici teknolojiler kullanılmaksızın, sese ve söze dayanılarak yüz yüze kurulan iletişim ortamıdır. Örneğin, insanların hiçbir kayıt aracı olmaksızın kulaktan kulağa aktardığı destan ve masallar bu ortamda hayat bulur.
Birincil Sözlü Kültür Ortamıİnsanların bilgi, duygu ve düşüncelerini depolamak için kendi ve muhataplarının hafızalarından başka hiçbir kayıt teknolojisine sahip olmadığı sosyo-kültürel yapıdır. Metinlerin sabit olmadığı bu yapıda hafızayı güçlendirmek için şiir ve ritmik tekrarlar kullanılır.
İkincil Sözlü Kültür OrtamıBilgi, duygu, düşünce ve becerileri yazı, matbaa ve elektronik kayıt imkânlarıyla depolama ve saklama tekniklerinin var olduğu kültürel ortamlardır. Günümüz elektronik ve yazılı kitle iletişim araçlarının hâkim olduğu toplumlar bu yapıya örnektir.
Ritüel (Kuttören)Dinî ayin veya tören amacıyla bir örnek üzere kalıplaşmış hareket ve davranışlardır. Örneğin, animist dönemde doğadaki güçlü varlıklara şükran sunmak ve kötülüklerden korunmak için yapılan kalıplaşmış danslar ve törensel hareketlerdir.
Yüksek Kültür (Resmî/Kitabî Kültür)Bilimsel yöntemin kullanılmasıyla elde edilen nesnel, eleştiriye açık, sistemli ve tutarlı bilginin ve bu bilgiye dayalı yaşantıların oluşturduğu kültürel tabakadır. Günümüzde popülerleşme nedeniyle büyük ölçüde geçerliliğini yitirmiştir.
Halk Kültürü (Gündelik Bilgi)Günlük yaşamın sınırları içinde gelişen, geleneksel olarak geçerli olan, sezgi ve deneyime (empirik) dayanan kısmen bilimsel doğruluğu olan bilgi ve yaşantıların oluşturduğu tabakadır. Örneğin, romatizmalı birinin yağmurun yağacağını önceden hissetmesi bu bilgiye girer.
Halk Edebiyatı (Sözlü Edebiyat)Halk kültürünün içinde yer alan, ait olduğu ulusun inanç ve karakterini yansıtan ağırlıklı olarak sözlü edebiyattır. Mitler, masallar, türküler, atasözleri gibi türleri kapsar; doğaçlama yaratılır ve kuşaktan kuşağa sözlü aktarılır.
MitTarih öncesi zamanlarda olduğuna inanılan olayları, olağanüstü karakterleri ve tipleri konu edinen nitelikli anlatılardır. Toplumların evrenin yaratılışı veya tanrılarla ilgili inançlarını yansıtır.
Havâs ve AvâmOsmanlı'da medrese eğitimi alarak Arapça, Farsça bilen, bürokraside yer alan ve kendini seçkin gören grubun "Havâs"; medrese eğitimi almamış geniş halk kitlesinin ise "Avâm" olarak sınıflandırılmasıdır.
Folklor (Halkbilimi)Bir ülkenin halkının kültür ürünlerini, geleneklerini, halk inançlarını, müziğini ve edebiyatını inceleyerek aralarındaki ilişkileri ortaya koyan bağımsız bilim dalıdır. Kelime kökeni 'folk' (halk) ve 'lore' (bilim/bilgi) sözcüklerinden oluşur.
Somut Olmayan Kültürel Miras (SOKÜM)UNESCO'nun 17 Ekim 2003 tarihli Paris antlaşmasıyla kabul ettiği, halkbiliminin yerel ve ulusal kültürlerin varlığını ve çeşitliliğini koruma görevini evrensel düzeyde güvence altına alan yasal ve kültürel çerçevedir.
Folklor (Halkbilimi)Millî kültür denilen birikimin, tarihî gelişim içinde bir milletin çeşitli grupları tarafından yaşanılan verilerinin varyantlarını ve bu verileri inceleyen ilme verilen isimdir. Hem çalışılan malzemenin hem de bu malzemeyi inceleyen bilim dalının adıdır.
VaryantEdebiyatta masal, efsane, bilmece, oyun ve türkü gibi halk edebiyatı ürünlerinin aslından az çok ayrılan değişik biçimine denir. Metne göre, halk ürünleri sözlü gelenekte zamana ve zemine uyma esnekliğiyle varyantlaşır.
Anonim Halk EdebiyatıBatı Avrupa'da yaratıcılarının bilinmemesi veya anonimleşmeleri nedeniyle halkın ortak malı sayılan şiir, mit, masal, efsane, atasözü, bilmece gibi edebî ürünleri kapsayan halk edebiyatı koludur.
Tekke ve Tasavvufî Halk EdebiyatıTekke ve kahvehane kurumları etrafında gelişen, ozan-baksı edebiyat geleneğinin mirasını devralan; ilâhi, nefes, devriye, şathiye gibi türleri barındıran halk edebiyatı koludur.
Âşık Tarzı Halk EdebiyatıÂşıkların bağlama eşliğinde, irticalen (doğaçlama) şiir söyledikleri; koşma, semaî, varsağı, koçaklama gibi nazım şekil ve türlerini içeren halk edebiyatı geleneğidir.
İrtical (Doğaçlama)Türk Halk Edebiyatı ürünlerinin başlangıcından bu yana büyük ölçüde hazırlıksız, anında ve doğaçlama olarak yaratılması ve hafızalarda muhafaza edilerek sözlü gelenek yoluyla yayılması özelliğidir.
TezkireEski şairlerin (özellikle Divan şairlerinin) biyografilerinin ve eserlerinden örneklerin verildiği klasik biyografi kitaplarıdır. Mehmed Fuad Köprülü'nün "Türk Edebiyatı Tarihinde Usûl" makalesiyle bu yaklaşım sona ermiştir.
CönkHalkın beğendiği şiirleri ve faydalı bilgileri yazdıkları, altttan yukarıya doğru uzunlamasına açılan, ensiz, el yazması defterlerdir. Âşık edebiyatı ve folklor açısından birinci dereceden yazılı kaynaktır.
MecmuaBeğenilen şiirlerin ve faydalı bilgilerin toplandığı, bugünkü defterler gibi sağdan sola tertip edilen, daha ziyade şehirli ve eğitimli kişilerce kullanılan el yazması derleme defterleridir.
Şehr-engizDivan edebiyatında ve yazılı kaynaklarda yer alan, bir şehrin güzellerinden bahseden manzum eserlere verilen isimdir; aynı zamanda halk edebiyatı için dolaylı bir yazılı kaynaktır.
BibliyografyaBelli bir konu veya çeşitli konulardaki yayınların listesidir. Alfabetik, sistematik ve kronolojik olarak sınıflandırılır; yazılı kaynaklara ulaşmak isteyen araştırmacıların ilk başvurduğu kaynaktır.
Alan AraştırmasıHalk Edebiyatı çalışmalarında özgün bilgi elde etmek, ürün derlemek ve kültürel çevreyi incelemek için araştırmacının bireyin ya da topluluğun yaşadığı yere giderek yaptığı sistematik çalışmadır.
Katılımlı GözlemAlan araştırmacısının gözlemlenen folklor olayına "aktif" olarak katılmasıdır. Araştırmacının derleme maksadıyla orada bulunduğu bilinmediği için ürünü en doğal hâliyle inceleme imkânı sağlar.
