Ünite 6: Gümrük Muafiyet ve İstisnaları — Önemli Kavramlar

Sübjektif vergi mükellefiyetini ortadan kaldıran, yani belirli kişi, kurum veya kuruluşların gümrük vergisi yükümlülüğü dışına çıkarılmasını sağlayan yasal düzenlemedir. Örneğin, Cumhurbaşkanının zatı ve ikametgahı için getirilen eşyaların gümrük vergisinden muaf tutulması sübjektif bir muafiyettir.

Objektif vergi mükellefiyetini ortadan kaldıran, yani gümrük vergisi kapsamına girmesi gereken belirli konu, eşya veya faaliyetlerin vergi dışı bırakılmasıdır. Örneğin, cenaze levazımatı, tabutlar veya kriz halinde zarar görenlere gönderilen yardım malzemelerinin ithalatında vergi alınmaması konuya bağlı bir istisnadır.

Devletin ekonomik ve sosyal kalkınma hedeflerine ulaşmak amacıyla özel sektörün yatırımlarını, ihracatını ve istihdamını desteklemek için kullandığı, vergi yükünü azaltan mali araçların genel adıdır. Yatırım teşvik belgesi kapsamında ithal edilen makine ve teçhizata gümrük vergisi muafiyeti sağlanması buna örnektir.

Devletin çeşitli ekonomik, sosyal veya kültürel amaçlarla vergi kanunlarında yer alan muafiyet, istisna, indirim ve tecil gibi uygulamalar nedeniyle tahsil etmekten vazgeçtiği vergi gelirleridir. Mali saydamlık ilkesi gereği bu vazgeçilen gelirler bütçe kanunlarına rapor olarak eklenir.

Gümrük vergilerinin tamamının muafiyet kapsamına alınarak yükümlüden hiçbir vergi tahsilatı yapılmaması durumudur. Gümrük Kanunu'nun 167. maddesinde sayılan genel muafiyetlerin tamamı tam muafiyet niteliği taşımaktadır.

İthal edilen eşyadan tahsil edilmesi gereken gümrük vergilerinin tamamı için değil, sadece belirli bir oranı veya kısmı için muafiyet tanınmasıdır. Gümrük Kanunu kapsamında geçici ithalat rejimi kurallarına göre ithal edilen bazı ticari eşyalarda kısmi muafiyet uygulanır.

Serbest dolaşımda olmayan eşyanın transit, antrepo, dahilde işleme, gümrük kontrolü altında işleme veya geçici ithalat rejimlerine tabi tutulması ve bu süreçte doğabilecek vergilere karşılık teminat alınması uygulamasıdır. Eşyanın rejim kurallarına uygun olarak işlem görmesi veya yeniden ihraç edilmesi şartıyla muafiyet kesinleşir ve teminat iade edilir.

Gümrük Kanunu'nun 167. maddesinde düzenlenen, ithalat esnasında gümrük idaresine herhangi bir vergi teminatı verilmesi şartına bağlanmayan şartsız ve süresiz muafiyet uygulamalarıdır.

Gümrük muafiyetinin ancak belirli bir zaman dilimi içerisinde gerçekleştirilecek işlemler için geçerli olması durumudur. Dahilde işleme rejimi kapsamında ithal edilen hammaddelerin yasal izin süresi içinde işlenip ihraç edilmesi halinde vergi alınmaması süreli muafiyete örnektir.

Yatırımların artırılması, ihracatın desteklenmesi veya turizmin canlandırılması gibi doğrudan makroekonomik hedeflere hizmet eden gümrük muafiyeti uygulamalarıdır. Dahilde işleme ve geçici ithalat rejimleri bu gruptadır.

Yolcunun seyahati esnasında beraberinde getirdiği, ticari miktar ve mahiyet arz etmeyen, kişisel kullanımına veya ailesinin tüketimine mahsus hediyelik eşyalardır. Gümrük mevzuatına göre yolcular 430 euroya kadar bu eşyaları vergiden muaf ithal edebilirler.

Kişisel kullanım eşyalarının yanı sıra, aile ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olan ve ticari amaç taşımadığı anlaşılan ev eşyaları ile motorlu/motorsuz özel nakil vasıtalarını kapsayan geniş tanımlı eşya grubudur. Yerleşim yerini Türkiye'ye nakledenlerin getirdiği kullanılmış ev eşyaları bu kapsamdadır.

Uluslararası ilişkilerde ve gümrük hukukunda, iki devletin birbirlerinin vatandaşlarına, diplomatlarına veya kurumlarına karşılıklı olarak aynı hakları ve muafiyetleri tanıması ilkesidir. Diplomatik gümrük muafiyetlerinin uygulanması bu esasın varlığına bağlıdır.

İhracat veya üretim amacıyla satın alınan malların vergisinin önce tarh ve tahakkuk ettirilerek ertelenmesi (tecil), yasal süresi içinde ihracatın gerçekleşmesi halinde ise bu ertelenen verginin silinmesi (terkin) işlemidir. KDV Kanunu'ndaki ihraç kaydıyla teslimlerde bu sistem uygulanır.