Ünite 7: Uyuşmazlıkların Mahkemeler Yoluyla Çözümü — Önemli Kavramlar

HMK m. 6 uyarınca davanın açıldığı tarihteki davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Yabancı unsurlu uyuşmazlıklarda da davalının Türkiye'deki yerleşim yeri mahkemesi genel yetkiyi haizdir.

Kişinin fiilen sürekli olarak yaşamakta olduğu, hayatını merkezileştirdiği yerdir. Türkiye'de yerleşimi olmayanlar için HMK m. 9 uyarınca mutad mesken mahkemesi genel yetkili olabilir.

Verme borcunun konusunun özel vasıflarına göre ferden belirlenmiş, tek ve benzersiz olması durumudur. Örnek: 'Satıcının sergideki 34 ABC 12 plakalı özel yapım aracı teslim borcu'.

Borç konusunun ferden değil, sadece cinsi ve miktarı belirtilmek suretiyle belirlendiği borç türüdür. Örnek: 'Alıcıya teslim edilecek 10 ton un veya 5 kasa portakal'.

Bazı devletlerin tesadüfi, suni ve zayıf irtibatlarla (örneğin sadece dava dilekçesinin o ülkede tebliği ile) mahkemelerini yetkili kılmalarıdır. MÖHUK'a göre tenfize engel teşkil edebilir.

Yabancı mahkeme veya hakem kararlarının tanınması ve tenfizi incelenirken, Türk mahkemelerinin kararın esasına, maddi ve usul kurallarının doğru uygulanıp uygulanmadığına bakamayacağı kuralıdır.

Kanun gereği uyuşmazlığın mutlaka belirli bir ülke veya yer mahkemesinde görülmesinin zorunlu olduğu, başka mahkemelerin yetki anlaşmasıyla bile yetkilendirilemediği hallerdir. Örnek: Türkiye'deki taşınmazın ayni hakları.

Kamu düzeni gereği kesin olarak belirlenen ve mahkeme tarafından kendiliğinden (resen) dikkate alınan yetki kuralıdır. Her münhasır yetki kesin yetkidir ancak her kesin yetki münhasır değildir.

Tacirlerin veya kamu tüzel kişilerinin, aralarındaki doğmuş/doğabilecek uyuşmazlıkları çözmek üzere kanunen yetkili olmayan bir mahkemeyi anlaşmayla yetkili kılmalarıdır.

Bir davanın mahkemece nasıl bir hükme bağlandığını gösteren resmî belgedir. Yabancı mahkeme kararlarının tenfizi için yabancı ilâmın kesinleşmiş olması şarttır.

Yabancı bir mahkeme veya hakem kararının taşıdığı kesin hüküm ve kesin delil etkisinin başka bir ülkede de kabul edilmesi ve sonuç doğurmasıdır (MÖHUK m. 58).

Yabancı bir mahkeme veya hakem kararının icraî etkisinin (icra edilebilirliğinin) kabul edilmesi ve kararın icra daireleri aracılığıyla zorla uygulattırılabilmesidir (MÖHUK m. 50).

Yargılamanın hızlı yürütülmesi amacıyla tenfiz davalarında ve bazı hukuki uyuşmazlıklarda uygulanan, dilekçe aşaması sınırlı olan usul kuralıdır (HMK m. 316 vd.).

Tarafların üçüncü bir kişinin desteği olmaksızın bir araya gelerek uyuşmazlığı karşılıklı müzakereyle kendi aralarında çözmeye çalıştıkları en eski ADR yöntemidir.

Uzmanlık eğitimi almış tarafsız ve bağımsız üçüncü bir kişinin (arabulucunun) katılımıyla, tarafların iletişim kurarak kendi çözümlerini üretmelerini sağlayan ihtiyari/zorunlu çözüm yoludur.

Uyuşmazlık konusunun maddi, teknik, miktar veya randıman gibi özelliklerinin tarafsız bir uzman tarafından raporla tespit edilmesidir. Türk hukukunda münhasır delil sözleşmesidir.

Tarafların aralarındaki uyuşmazlığı devlet mahkemeleri yerine hakem adı verilen özel kişilerin çözmesini kararlaştırdıkları, neticesinde bağlayıcı karar çıkan yargısal bir yöntemdir.

Uluslararası Ticaret Odası (ICC) gibi özel bir tahkim merkezinin kurallarına göre ve o merkezin gözetiminde yürütülen tahkim türüdür.

Herhangi bir tahkim merkezinin yardımı olmaksızın, kuralları tamamen taraflarca veya hakemlerce belirlenen tahkim türüdür.

Tarafların uyuşmazlıklarını devlet yargısı yerine hakemlere götürme konusunda yaptıkları sözleşmedir. Asıl sözleşmeden bağımsızdır (seperability).

Hakem kurulunun, tahkim anlaşmasının geçerli olup olmadığı veya uyuşmazlığın kapsamına girip girmediği hususunda öncelikle kendi yetkisi hakkında karar verebilme yetkisidir.

Uyuşmazlık konusunun tahkim yoluyla çözümüne kanunen izin verilip verilmediğidir. Örnek: Türkiye'deki taşınmaz ayni hakları tahkime elverişli değildir.

1958 tarihli, yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizini kolaylaştıran, Türkiye'nin de taraf olduğu en önemli uluslararası ticaret hukuku sözleşmelerinden biridir.

Devletler ile diğer devletlerin vatandaşları arasındaki yatırım uyuşmazlıklarını çözmek amacıyla 1965 Washington Sözleşmesi'yle kurulmuş uluslararası yatırım tahkim merkezidir.

Hakem kararına karşı tahkim yeri mahkemesinde (MTK'ye göre bölge adliye mahkemesinde) kanunda sayılan sınırlı nedenlerle açılabilen özel bir dava türüdür.