← Ünite 5
Hukukun Temel Kavramları

Ünite 5: Hukuki İlişkiler ve Haklar

Hukuki İlişkiler ve Haklar - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 126
AİHM'ye Taşınan Seçme ve Seçilme Hakkı Davası
22 Mart 2011 tarihinde Hasan Özdoğan ve avukat İsrafil Kahraman öncülüğündeki Türk vatandaşları, YSK'nın yurt dışında yaşayan Türklerin konsolosluklar dışında oy kullanamayacağına dair 120 sayılı kararına karşı eşitlik ilkesine aykırılık gerekçesiyle AİHM'ye müracaatta bulunmuşlardır.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi Geçit Hakkı Kararı
2005/7801 E. sayılı Yargıtay kararında, genel yola bağlantısı olmayan taşınmazlar için geçit hakkı kurulurken komşuluk hukuku ilkelerinin gözetilmesi ve fedakârlığın denkleştirilmesi prensibine dikkat edilmesi gerektiği hükme bağlanmıştır.
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (5846 Sayılı Kanun)
İlim, edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri üzerindeki mali (çoğaltma, yayma) ve manevi hakları koruyan, eser sahiplerinin yanı sıra icracı sanatçıların ve yapımcıların haklarını güvence altına alan temel kanundur.
Sınai Mülkiyet Kanunu (6769 Sayılı Kanun)
22 Aralık 2016 tarihli ve 6769 sayılı Kanun; marka, coğrafi işaret, tasarım, patent, faydalı model ve geleneksel ürün adlarına ilişkin tescil, başvuru ve ihlal durumlarındaki hukuki ve cezai yaptırımları düzenlemektedir.

Anahtar Kavramlar

Objektif HukukToplum yaşamını düzenleyen, Devlet gücü ile yerine getirilen ve hukuki yaptırımla kuvvetlendirilmiş kuralların bütününü ifade eder. Öğretide kısaca 'hukuk' sözcüğü ile ifade edilir.
Subjektif HukukObjektif hukukun kişilere bahşettiği yetkileri ifade eden kısmı olup, hukuk öğretisinde doğrudan 'hak' sözcüğü karşılığında kullanılmaktadır.
Kişi (Şahıs)Hukuk düzeninde hak sahibi olabilen varlıklara verilen genel addır. Hem gerçek kişileri (insanları) hem de tüzel kişileri kapsar.
Kamu HaklarıKamu hukukundan doğan, vatandaşların Devlet'e karşı sahip olduğu ve kişiler ile Devlet arasındaki dikey ilişkileri düzenleyen haklardır; örneğin seçme ve seçilme hakkı.
Özel HaklarÖzel hukuk kurallarından doğan, eşit durumdaki kişiler arasındaki ilişkileri düzenleyen ve genellik ilkesi gereği herkesin yararlandığı haklardır; örneğin mülkiyet hakkı.
Kişisel Kamu Hakları (Negatif Statü Hakları)Kişinin maddi ve manevi varlığı ile ilgili, Devlet tarafından aşılamayacak özel alanını çizen ve Devlet'e karışmama ödevi yükleyen haklardır; örneğin özel hayatın gizliliği.
Sosyal ve Ekonomik Kamu Hakları (Pozitif Statü Hakları)Bireylere Devlet'ten olumlu bir davranış, hizmet veya yardım isteme imkânı tanıyan haklardır; örneğin eğitim ve öğretim hakkı ile çalışma hakkı.
Siyasal Kamu Hakları (Aktif Statü Hakları)Kişinin seçim yoluyla veya diğer biçimlerde Devlet yönetimine ve siyasal kuruluşlara katılmasına imkân veren haklardır; örneğin siyasi parti kurma hakkı.
Mutlak HaklarSahibine şahıslar ile maddi ve maddi olmayan bütün mallar üzerinde en geniş yetkileri veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haklardır; örneğin mülkiyet hakkı.
Nisbî HaklarHerkese karşı değil, yalnızca belirli bir hukuki ilişkiye taraf olan kişilere karşı ileri sürülebilen haklardır; örneğin borç ilişkisinden doğan alacak hakkı.
Mülkiyet HakkıSahibine bir eşyayı hukuk düzeni sınırları içinde dilendiği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisi veren en geniş tam aynî haktır.
İrtifak HaklarıBaşkasının mülkiyetinde olan bir eşyayı kullanma veya ondan yararlanma yetkisini veren sınırlı aynî haklardır; örneğin intifa hakkı veya geçit hakkı.
Rehin HakkıAlacağın borçlusundan alınamaması durumunda rehin verilen malın paraya çevrilmesi suretiyle alacağın tahsil edilmesini sağlayan sınırlı aynî haktır.
Hukuki İşlemHukuki bir sonuç yaratmak üzere bir veya birden çok kişinin irade açıklamasında bulunmasını ifade eder; örneğin satış sözleşmesi veya vasiyetname.
Haksız FiilHukuk düzeninin izin vermediği, hukuka aykırı ve zarar verici nitelikteki fiillerdir; örneğin bir başkasının malına zarar vermek.
Sebepsiz ZenginleşmeBir kimsenin malvarlığının, haklı bir neden olmaksızın, diğer bir kimsenin malvarlığı aleyhine çoğalması durumudur.
Yenilik Doğuran Haklar (İnşai Haklar)Hak sahibinin tek taraflı irade açıklamasıyla yeni bir hukuki ilişki kurabilen, mevcut ilişkiyi değiştiren veya ortadan kaldıran haklardır; örneğin fesih hakkı.
Bağımlı Haklar (Fer'i Haklar)Bağımsız bir hakka belirli bir bağlılığı olan ve asıl hak olmaksızın var olamayan haklardır; örneğin asıl alacağı güvence altına alan ipotek hakkı.

Diğer Önemli Bilgiler

Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu (6750 Sayılı Kanun)

28 Ekim 2016 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 6750 sayılı Kanun, teslimsiz taşınır rehni hakkının güvence olarak kullanılmasını yaygınlaştırmak ve Rehinli Taşınır Sicili'nin işleyişini düzenlemek amacıyla çıkarılmıştır.

Türk Medeni Kanunu Madde 8 - Hak Ehliyeti

TMK'nın 8. maddesi 'insan' kavramına vurgu yaparak her insanın hak ehliyeti olduğunu ve bütün insanların hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşit olduklarını hükme bağlamaktadır.

Türk Medeni Kanunu Madde 683 - Mülkiyet Hakkı

TMK m.683 hükmüne göre bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilendiği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine tam olarak sahiptir.

Anayasa Madde 13 - Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlandırılması

Anayasa'nın 13. maddesi, temel hak ve hürriyetlerin özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceğini ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağını düzenler.

Türk Medeni Kanunu Madde 23 - Kişilik Haklarının Korunması

TMK m.23 hükmü gereğince kimse hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez, özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz.

Taşınmaz Lehine İrtifak Hakkı (TMK m.779)

Bir taşınmaz üzerinde diğer bir taşınmaz lehine konulmuş bir yük olup, yüklü taşınmaz malikini mülkiyet haklarının bazılarını kullanmaktan kaçınmaya mecbur kılan bir sınırlı aynî haktır.

Yurtdışında Oy Kullanma Maliyetleri Tartışması

2011 yılındaki hukuki başvurularda, yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının oy kullanabilmek için ortalama bin avro masraf yapmak zorunda kalmasının Türkiye'de yaşayan vatandaşlarla olan eşitlik ilkesine aykırı olduğu savunulmuştur.

Yargıtay Kararında Tarım Arazileri Geçit Genişliği

Yargıtay içtihatlarına göre, geçit hakkı kurulurken tarım alanlarında nihayet bir tarım aracının geçeceği genişlikte (emsaline göre 2,5-3 metre) geçit tesis edilmesine karar verilmesi gerekmektedir.

Anayasa Madde 14 - Hakların Kötüye Kullanılması Yasağı

Anayasa'nın 14/1 hükmüne göre, yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri Devlet'in ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.

Sınavda Dikkat Et

  • Objektif hukuk (hukukun kurallar bütünü) ile subjektif hukukun (hak) birbiriyle karıştırılmamasına dikkat edin; sınavda bu kavramlar sıkça yer değiştirilerek sorulur.
  • Kamu hakları ile özel haklar arasındaki en temel farkın vatandaşlık şartı olduğunu unutmayın; özel haklarda yabancı-vatandaş ayrımı yokken, kamu haklarında Türk vatandaşı olma şartı vardır.
  • Kişisel kamu haklarının 'negatif statü hakları' (koruyucu), sosyal ve ekonomik hakların 'pozitif statü hakları' (isteme), siyasal hakların ise 'aktif statü hakları' (katılma) olarak adlandırıldığını ezberleyin.
  • Mutlak hakların sınırlı sayıda olduğunu ve kanunda öngörülenler dışında yeni bir mutlak hak yaratılamayacağını, buna karşın nisbi hakların sözleşme özgürlüğü sayesinde çeşitlilik gösterebileceğini unutmayın.
  • Mülkiyet hakkının sahibine en geniş yetkiyi (kullanma, yararlanma, tasarruf) verdiğini, irtifak hakları ve rehin haklarının ise sınırlı aynî haklar kategorisinde yer aldığını karıştırmayın.
  • Yenilik doğuran (inşai) hakların tek taraflı irade beyanıyla sonuç doğurduğunu; kurucu, değiştirici ve bozucu alt türlerinin örnekleriyle birlikte iyi öğrenin.
  • İpotek ve kefalet gibi fer'i (bağımlı) hakların asıl alacak sona erdiğinde otomatik olarak ortadan kalktığı kuralını sınavda göz ardı etmeyin.