← Ünite 11
Bina Yönetim Sistemleri

Ünite 11: Binalarda Aydınlatma Yönetimi

Edison ve İlk Elektrikli Ampul (1879)
Thomas Alva Edison, 1879 yılında elektrik enerjisiyle çalışan ve ampul adı verilen ilk akkor flamanlı lambanın patentini almıştır. Bu gelişme, aydınlatma teknolojisinde çıra ve yağ kandillerinden tamamen elektrikli sistemlere geçişin miladı olmuştur.
Floresan ve Deşarj Lambalarının Doğuşu (1929)
1929 yılında floresan ve gaz deşarjlı lambaların icat edilmesiyle aydınlatmada verimlilik çağı başlamıştır. Bu lambalar akkor flamanlı lambalara göre çok daha az enerji tüketerek daha geniş alanların aydınlatılmasını sağlamıştır.
Kompakt Floresan ve Halojen Çağı (1980)
1980 yılında kompakt floresan lambalar (enerji tasarruflu ampuller) ve halojen tungsten lambalar piyasaya sürülmüştür. Bu teknoloji, evlerde akkor ampullerin yerine geçerek %80'e varan enerji tasarrufu sunmuştur.
LED Teknolojisinin Girişi (1990)
Günümüzde aydınlatmanın en verimli elemanı olan LED (Işık Yayan Diyot) teknolojisi, 1990 yılından itibaren ticari ve endüstriyel aydınlatma uygulamalarında aktif olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Fizyolojik AydınlatmaCisimlerin renk, biçim ve ince ayrıntılarının en rahat ve hızlı şekilde görülebilmesi amacıyla yapılan aydınlatmadır. Bu türde estetik duygular veya sıcak atmosfer oluşturma amacı güdülmez; tünel ve otoyol aydınlatmaları buna örnektir.
Dekoratif AydınlatmaFizyolojik gereksinimlerin aksine, öncelikli olarak estetik duyguların tatmin edilmesini ve mekânda sıcak, özel bir atmosfer oluşturulmasını hedefleyen aydınlatmadır. Gece kulüpleri ve eğlence mekânları bu türe en belirgin örneklerdir.
Dekoratif Fizyolojik AydınlatmaHem cisimlerin ayrıntılarıyla rahatça görülmesini sağlayan hem de estetik duyguları tatmin ederek sıcak bir atmosfer sunan karma aydınlatma türüdür. Evlerde, otellerde ve parklarda yaygın olarak tercih edilir.
Dikkati Çeken AydınlatmaYüksek düzeyli ışıklar, belirgin renkler ve yanıp sönen ışık düzenleri kullanılarak doğrudan insanların ilgisini çekmek amacıyla yapılan aydınlatmadır. Reklam panoları ve mağaza vitrinleri bu aydınlatmanın temel uygulama alanlarıdır.
Doğal AydınlatmaBinalarda bırakılan pencere, ışıklık gibi yapısal boşluklardan içeri giren gün ışığının kullanılmasıyla yapılan aydınlatmadır. Göz sağlığı açısından en sağlıklı yöntemdir ancak mevsim ve saat koşullarına bağımlıdır.
Suni AydınlatmaGün ışığı, ay ve yıldızlar gibi doğal kaynaklar dışındaki, tamamı elektrik enerjisiyle çalışan yapay ışık kaynakları kullanılarak gerçekleştirilen aydınlatma türüdür. Görsel konforu kesintisiz sağlamak için tasarlanır.
Bütünleşik AydınlatmaDoğal gün ışığının yetersiz kaldığı zamanlarda veya mekânlarda, suni ışık kaynaklarının devreye girerek ortamı desteklediği aydınlatma türüdür. Hem doğal hem yapay ışık bir arada kullanılır.
İç AydınlatmaÇeşitli yapısal elemanlarla (duvar, çatı vb.) dış çevreden tamamen ayrılmış olan kapalı yaşam alanlarının aydınlatılmasıdır. Ev odaları, ofisler, bürolar ve kapalı depolar bu kapsama girer.
Dış AydınlatmaYollar, parklar, meydanlar ve spor sahaları gibi açık alanların ışıklandırılmasıdır. Temel amacı can ve mal güvenliğini sağlamak, kazaları önlemek ve estetik bir görünüm kazandırmaktır.
Dolaysız (Direkt) AydınlatmaAydınlatma elemanından çıkan ışığın %90 ile %100'ünün doğrudan çalışma düzlemine gönderildiği aydınlatma türüdür. Yüksek tavanlı yerlerde yüksek verim sağlar ancak sert gölgeler oluşturabilir.
Dolaylı (Endirekt) AydınlatmaIşık kaynağından çıkan ışığın %90 ile %100'ünün tavan veya duvar gibi yüzeylerden yansıyarak çalışma düzlemine ulaştığı aydınlatmadır. Kamaşma ve gölgelenmeyi tamamen önler.
Yayınık (Homojen) AydınlatmaIşık kaynağından çıkan ışığın yaklaşık yarısının doğrudan, diğer yarısının ise yüzeylerden yansıyarak ortama ulaştığı aydınlatmadır. Gölgelenme az olduğu için konutlarda çok tercih edilir.
Işık Akısı (Φ)Bir ışık kaynağına verilen elektrik enerjisinin ışığa dönüştürülen ve insan gözü tarafından algılanabilen toplam miktarını ifade eder. Birimi lümendir (lm).
Aydınlık Şiddeti (E)Birim yüzeye düşen toplam ışık akısı miktarını belirten büyüklüktür. Birimi lüks (lux = lm/m²) olup, ortamın aydınlık derecesini ölçmede kullanılır.
Tij BoyuAydınlatma armatürlerinde tavan montaj noktası ile lamba duyu arasında kalan sarkıt kablo veya boru mesafesidir. Örneğin Tip A armatürlerde bu boy 150 cm'ye kadar uzayabilir.
Etanj ArmatürNem, su buharı, toz ve gaz gibi zorlu dış etkenlere karşı sızdırmazlık contaları ve koruyucu muhafazalarla donatılmış, banyo veya endüstriyel alanlarda güvenle kullanılan armatür tipidir.
Akkor Flamanlı LambaCam tüp içerisindeki yüksek dirençli tungsten telinin üzerinden geçen elektrik akımıyla akkor hale gelerek ışık yayması prensibiyle çalışan, düşük verimli ve kısa ömürlü geleneksel lambadır.
Halojen LambaAkkor flamanlı lambanın yapısına benzer olmakla birlikte, cam tüp içerisine brom veya iyot gibi halojen gazların eklenmesiyle flaman kararması önlenen ve %20 daha fazla ışık veren lamba türüdür.
LED (Işık Yayan Diyot)Yarı iletken teknolojisiyle çalışan, yapısında LED çipi, metal soğutucu ve mercek barındıran, 50.000-100.000 saat ömre sahip son derece yüksek verimli ve dayanıklı modern ışık kaynağıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

İnsan Gözünün Algılama Sınırı (380-780 nm)

İnsan gözü, elektromanyetik spektrumun yalnızca 380 nanometre (mor) ile 780 nanometre (kırmızı) dalga boyları arasındaki dar bir aralığı ışık ve renk olarak algılayabilir. Bu sınırların dışındaki ışınımlar gözle görülemez.

Yatak Odası Aydınlık Standardı (50 lüks)

Uluslararası standartlara göre konutlardaki yatak odalarında dinlenme konforunu bozmamak adına genel aydınlık şiddetinin en fazla 50 lüks (lux) seviyesinde tutulması önerilmektedir.

Banyo Ayna Önü Aydınlık Standardı (500 lüks)

Banyolarda genel aydınlatma için 100 lüks yeterli görülürken, tıraş olma veya makyaj yapma gibi detay gerektiren işlemler için ayna önünde 500 lüks aydınlık şiddeti sağlanmalıdır.

Ameliyathane Aydınlık Standardı (500 lüks)

Hastanelerin ameliyathanelerinde genel ortam aydınlatması için 500 lüks standart olarak belirlenmiştir. Operasyon alanında ise cerrahi müdahale için çok daha yüksek lokal aydınlatmalar kullanılır.

Makine Atölyeleri İnce İşleme Standardı (2500 lüks)

Endüstriyel tesislerde kaba işleme alanları için 250 lüks yeterliyken, hatasız üretim ve iş güvenliği sağlamak amacıyla çok ince işleme yapılan tezgahlarda 2500 lüks aydınlık şiddeti şart koşulmuştur.

Acil Aydınlatma Taban Standardı (1 lüks)

Binalarda acil durum ve yangın tahliyesi sırasında kaçış yollarının zemininde (tabanda) güvenli ilerlemeyi sağlamak amacıyla en az 1 lüks aydınlık seviyesinin kesintisiz sunulması yasal bir zorunluluktur.

Acil Aydınlatma Çalışma Süresi (1-3 Saat)

Acil durum yönlendirme ve aydınlatma armatürleri, şebeke elektriği kesildikten sonra kendi bataryası üzerinden en az 1 saat, bina büyüklüğü ve insan yoğunluğuna göre ise 3 saate kadar çalışacak şekilde tasarlanır.

Akkor Flamanlı Lamba Ömrü (1000 Saat)

Geleneksel akkor flamanlı lambaların ortalama çalışma ömrü yalnızca 1000 saat civarındadır. Enerjinin %90'ından fazlasını ısıya dönüştürdükleri için verimleri en düşük lamba türüdür.

Floresan Lamba Ömrü (10.000 Saat)

Floresan lambalar, akkor flamanlı lambalara kıyasla çok daha uzun ömürlüdür ve yaklaşık 10.000 saatlik bir çalışma ömrüne sahiptirler. Ayrıca daha az ısınarak yüksek etkinlik faktörü sunarlar.

LED Lamba Ömrü ve Verimi (50.000-100.000 Saat)

Yarı iletken teknolojisine sahip LED lambalar, 50.000 ile 100.000 saat arasında değişen olağanüstü uzun ömürleriyle diğer tüm lamba teknolojilerini geride bırakır ve bakım maliyetlerini sıfıra indirir.

Sınavda Dikkat Et

  • Işık yönelimi yüzdelerine dikkat edin; dolaysız aydınlatmada doğrudan ışık oranı %90-100 iken, dolaylı aydınlatmada bu oran %0-10 arasındadır.
  • Acil aydınlatma armatürlerinin tabanda en az 1 lüks (lux) aydınlık sağlaması ve en az 1 saat çalışması gerektiğini sınav için mutlaka ezberleyin.
  • Armatür kodlarındaki harflere dikkat edin; 'SS1' spor salonunu, 'S1-S2' petekli okul/hastane tipini, 'H' ise yüksek tavanlı atölyeleri temsil eder.
  • Akkor flamanlı lambaların ömrünün en kısa (1000 saat), LED'lerin ise en uzun (50.000-100.000 saat) olduğunu unutmayın.
  • Floresan lambaların direkt şebekeye bağlanamayacağını, çalışmak için mutlaka balast ve startere ihtiyaç duyduğunu aklınızda bulundurun.
  • İnsan gözünün algılayabildiği dalga boyu sınırının 380 nm ile 780 nm arasında olduğunu ve bu değerlerin sınavda sayısal olarak sorulabileceğini unutmayın.