Ünite 5: Vergileme ile İlgili Kavramlar — Önemli Kavramlar

Üzerine vergi konulan ve doğrudan ya da dolaylı olarak verginin kaynağını oluşturan nitel ekonomik unsurdur. Örneğin, gelir vergisinde verginin konusunu gerçek kişilerin elde ettiği kazanç ve iratlar oluşturur.

Vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın gerçekleşmesi veya hukuki durumun tekemmül etmesiyle vergi alacağının doğmasıdır. Gelir vergisinde konuyu oluşturan gelirin fiilen veya hukuken elde edilmesi bu olaya örnektir.

Yasal olarak üzerine vergi borcu düşen ve bu borcu devlete ödemekle yükümlü olan gerçek veya tüzel kişidir. Mükellefiyet şahsidir ve sözleşmelerle başkasına devredilemez.

Verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan ve başkasından kestiği vergiyi aktaran aracı kişidir. İşverenlerin çalışanların ücretlerinden gelir vergisi keserek vergi dairesine yatırması bu kapsamdadır.

Vergi borcunun hesaplanmasına esas teşkil eden, vergi oranının uygulandığı nicel, ekonomik veya teknik değerdir. Motorlu Taşıtlar Vergisinde motorun silindir hacmi veya taşıtın ağırlığı matrahı oluşturur.

Vergi matrahının ağırlık, sayı, adet, hacim, uzunluk gibi teknik ve fiziki büyüklüklerle ifade edildiği vergilendirme türüdür. Motorlu taşıtların silindir hacmine göre vergilendirilmesi buna örnektir.

Vergi matrahının ekonomik veya parasal değerler üzerinden belirlendiği ve değer esas alınarak hesaplanan vergi türüdür. Gayrimenkul satışlarında satış bedeli üzerinden alınan tapu harcı bu türe örnektir.

Vergi mükellefi olması gereken kişi veya kurumların yasal düzenlemelerle vergi dışı bırakılması durumunu ifade eden sübjektif unsurdur. Diplomatların motorlu taşıtlar vergisinden muaf tutulması buna örnektir.

Verginin konusuna giren bazı ekonomik unsurların, kazançların veya işlemlerin kısmen ya da tamamen vergi dışı tutulmasını ifade eden objektif unsurdur. Konut kira gelirlerinin belirli bir tutarının vergilendirilmemesi buna örnektir.

Devletin belirli sosyal ve ekonomik amaçlarla muafiyet, istisna, indirim ve ertelemeler yoluyla almaktan vazgeçtiği vergi gelirleridir. Bütçe kanunlarında ek cetvellerle takip edilir.

Bir ekonomide ulaşılabilecek azami vergi gelirinin milli gelire oranı veya toplumun taşıyabileceği en yüksek vergi yükü sınırıdır. Colin Clark bu teorik sınırı milli gelirin %25'i olarak öngörmüştür.

Bir ülkenin tahmin edilen vergi kapasitesi ile fiilen topladığı vergi hasılatı arasındaki oransal ilişkidir. Oranın 1'e eşit olması kapasitenin tam olarak kullanıldığını gösterir.

Verginin tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil işlemlerinin doğrudan devletin kendi kadrolu memurları eliyle yürütüldüğü modern vergi toplama yöntemidir. Günümüzde tüm modern devletler bu yöntemi kullanır.