Arama kurtarma operasyonları, zamana karşı verilen, yüksek risk barındıran ve son derece karmaşık süreçlerdir. Bir kazazedenin hayatta kalma şansını en üst düzeye çıkarmak, ancak doğru planlama, etkin koordinasyon ve durumsal farkındalık ile mümkündür. Olayın hemen ardından hızla risk değerlendirmesi yapmak ve eylem planını belirlemek hayati önem taşır.
Bu zorlu süreç sadece fiziksel müdahaleden ibaret olmayıp; bilgi, beceri, deneyim, organizasyon gücü ve doğru kaynak kullanımını gerektirir. Bu nedenle arama kurtarma; tıbbi ilk yardım, mühendislik, psikoloji ve lojistik gibi birçok farklı disiplinin bir arada çalışmasını zorunlu kılan multidisipliner bir yapıya sahiptir.
Operasyon sırasında her disiplin farklı bir aşamada kritik roller üstlenir. Tıbbi ekipler olay yerinde kazazedelerin stabilizasyonunu sağlarken, mühendisler enkazın ve yapıların güvenlik analizlerini gerçekleştirir. Psikologlar hem kazazedelere hem de kurtarma ekiplerine destek sunarken, lojistik birimi tüm kaynakların zamanında ve doğru yere ulaştırılmasını garanti altına alır.
Türkiye'de arama kurtarma faaliyetleri, afet ve acil durumlarda can ve mal kaybını en aza indirmek amacıyla AFAD, UMKE ve AKUT gibi resmi ve gönüllü kuruluşlar tarafından yürütülür. Afet; toplumun kendi imkânlarıyla başa çıkamayacağı, ani olarak ortaya çıkan ve fiziksel, sosyal, ekonomik kayıplara yol açan insan veya doğa kaynaklı olaylardır.
Ülkemizde afetlerde arama, kurtarma, planlama ve organizasyon çalışmalarını koordine etme görevi T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı'na (AFAD) aittir. 1999 Marmara Depremi'nde yaşanan aksaklıklar sonrasında ders çıkarılarak 2009 yılında Başbakanlığa bağlı olarak kurulan AFAD, 2018 yılında İçişleri Bakanlığı'na bağlanmıştır.
AFAD'ın görevleri afet öncesi, sırası, sonrası ve uluslararası görevler olmak üzere ayrılır. Afet öncesinde risk haritaları hazırlar ve Türkiye Afet Müdahale Planı'nı (TAMP) oluşturur. Afet sırasında arama-kurtarma, barınma ve lojistik koordinasyonunu sağlar. Afet sonrasında ise geçici barınma alanları kurup hasar tespiti yapar ve psikososyal destek süreçlerini yönetir.
Afetlere etkin müdahaleyi sağlamak amacıyla hazırlanan Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP), ilk olarak 2014 yılında yürürlüğe girmiş, güncellenerek 15 Eylül 2022 tarihinde yeniden yayımlanmıştır. TAMP'ın temel amacı, afet anında görev alacak çalışma grupları ile koordinasyon birimlerinin rol ve sorumluluklarını net bir şekilde tanımlamaktır.
TAMP kapsamında afetin büyüklüğü ve etki derecesine göre dört farklı müdahale seviyesi belirlenmiştir. S1 seviyesi yerel imkânların yeterli olduğu durumları ifade ederken, S2 seviyesi bir ildeki afette mevcut imkânların yetersiz kalmasıyla destek illerden takviye alınmasını gerektirir. S3 seviyesi ulusal düzeyde desteğe ihtiyaç duyulduğunu, S4 seviyesi ise uluslararası desteğin çağrılmasını gerektiren en üst düzey afet durumunu ifade eder.
TAMP'ın temel hedefleri arasında hayat kurtarmak, kesintiye uğrayan hayatı en kısa sürede normale döndürmek, müdahale çalışmalarını hızlı ve planlı yürütmek, afet bölgesinin güvenliğini sağlamak, halk sağlığını korumak, ikincil afetleri önlemek ve kaynakların etkin kullanımını sağlamak yer almaktadır.
Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE), 1999 Marmara Depremi sonrasında ortaya çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda 2004 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından kurulmuştur. Başlangıçta 11 ilde faaliyete geçen ekip, zamanla 81 ile yayılmış ve 2023 yılında yaşanan deprem tecrübeleri sonrasında 30 Bölge Koordinatörlüğü şeklinde yeniden yapılandırılmıştır.
UMKE personeli, normal zamanlarda İl Sağlık Müdürlükleri, hastaneler, 112 acil sağlık istasyonları gibi kendi görev yerlerinde asli sağlık hizmetlerini yürüten profesyonel sağlık çalışanlarından oluşur. Afet ve acil durumlarda ise özel eğitimli ve donanımlı bu personel, medikal kurtarma ve acil sağlık hizmeti sunmak üzere hızla mobilize edilir.
UMKE'nin temel görevleri arasında afet bölgelerinde kazazedelere olay yerinde acil tıbbi müdahale yapmak, temel ve ileri yaşam desteği uygulamak, yaralıların stabilizasyonunu sağlayarak zorlu koşullarda güvenli naklini gerçekleştirmek ve sahra hastaneleri kurarak sağlık hizmetlerinin sürekliliğini sağlamak yer alır.
Arama kurtarma organizasyonunun başarısı üç temel ilkeye dayanır: güvenlik, koordinasyon ve süreklilik. Güvenlik ilkesi, hem kazazedenin hem de kurtarıcının can güvenliğinin her şeyden önce gelmesini ifade eder. Koordinasyon ilkesi, karmaşayı önlemek amacıyla operasyonun tek bir lider üzerinden yönetilmesini şart koşar. Süreklilik ise faaliyetlerin sadece olay anıyla sınırlı kalmayıp, öncesindeki hazırlığı ve sonrasındaki değerlendirmeyi de kapsamasını gerektirir.
Planlama aşaması, olay öncesi ve olay yeri planlaması olarak ikiye ayrılır. Olay öncesi planlamada ekiplerin eğitimi, malzemelerin periyodik kontrolü, iletişim sistemlerinin test edilmesi ve tatbikatlar yer alır. Olay yeri planlamasında ise olay türü, risk analizi, ekip yönlendirme ve ilk durum raporunun hazırlanması süreçleri yürütülür.
Olay yerine ulaşıldığında ilk olarak olay yeri değerlendirmesi yapılır. Bu aşamada alan güvenlik çemberine alınır, ikincil tehlikeler belirlenir, kazazede sayısı tespit edilir ve giriş-çıkış noktaları kontrol altına alınır. Görev dağılımında komuta ve kontrol sistemi uygulanarak karmaşa önlenir ve çoklu kazazede durumlarında triyaj sistemiyle yaralılar önceliklendirilir.
Farklı afet türleri, kendilerine özgü planlama ve taktikler gerektirir. Yangında arama kurtarmada koruyucu ekipman kullanımı, elektrik ve gaz kaynaklarının kesilmesi, rüzgâr yönünün hesaba katılması ve kapıların elin tersiyle kontrol edilmesi gibi hayati adımlar bulunur. Depremde arama kurtarmada ise alan güvenliği sağlandıktan sonra sessizlik çağrıları, sismik dinleme cihazları, termal kameralar ve arama köpekleriyle enkaz altında yaşam belirtisi aranır.
Suda boğulma vakalarında kurtarıcının güvenliği ön plandadır. Müdahalede sırasıyla 'uzat, at, botla git, yüzerek git' hiyerarşisi takip edilir. Kıyıya çıkarılan kazazedeye hemen temel yaşam desteği (CPR) uygulanır ve hipotermiye karşı önlemler alınır. Eğitim almamış kişilerin suya girmesi engellenerek ikincil boğulma risklerinin önüne geçilir.
Açık arazide kaybolma vakalarında ise kişinin son görüldüğü yer (SGY) merkez alınarak bir ihtimal çemberi oluşturulur. Arazi sektörel bölgelere ayrılarak hat arama veya ızgara arama yöntemleri uygulanır. Dronlar, termal kameralar ve arama köpekleri yardımıyla tarama yapılırken, kurtarma ekiplerinin kendi konumlarını kaybetmemesi için GPS takibi yapmaları zorunludur.