Ünite 11: Kentleşme ve Göç

BM Dünya Kentleşme Beklentileri 2018 Raporu

Rapora göre, 1950 yılında dünya nüfusunun yalnızca %30'u kentlerde yaşarken, 2018 yılında bu oran %55'e yükselerek 4,2 milyar insana ulaşmıştır. Gelişmiş ülkelerde kentleşme oranı %80 seviyesindeyken, her yıl yaklaşık 70 milyon insan kırsal alanların itici faktörleri nedeniyle kentlere göç etmektedir.

İlk Kentlerin Coğrafi Dağılımı

M.Ö. 3900 civarında Mezopotamya'da (Fırat ve Dicle nehirleri arasında), M.Ö. 3200 yılında Nil Vadisi'nde ve M.Ö. 2400 civarında İndus Vadisi'nde ilk büyük kent yerleşimleri kurulmuştur. Bu kentler verimli tarım arazilerinin sınırında yer alan, ibadet merkezli ve dış tehditlere karşı surlarla korunan ilk siyasi iktidar odaklarıdır.

18. Yüzyıl Sanayi Kentlerinin Doğuşu

Sanayi kentleri ilk olarak 18. yüzyılda Birleşik Krallık'ta (İngiltere) ortaya çıkmıştır. Kırsal alanlardan fabrikaların kurulduğu kasaba ve şehirlere yönelen yoğun emek göçü, modern sanayi kentlerinin mekânsal ve sınıfsal yapısını şekillendiren temel tarihsel gelişmedir.

İthal İkameci Dönemde Gecekondu Nüfusu

Türkiye'de 1950-1980 yılları arasında uygulanan ithal ikameci sanayileşme modelinde, kentlere göç eden gecekondu nüfusu sanayi sektörü için ucuz iş gücü sağlamıştır. Bu nüfus aynı zamanda iç pazar için önemli bir tüketici kitlesi oluşturarak ekonomik büyümeye katkı sunmuştur.

Anahtar Kavramlar

KentNüfusunun çoğunluğu ticaret, sanayi, hizmet veya yönetim sektörlerinde çalışan, tarımsal faaliyetlerin bulunmadığı, yüksek nüfus yoğunluğuna ve heterojen sosyal yapıya sahip sınırları belirli yerleşim alanıdır.

KentleşmeSanayileşme ve ekonomik gelişmeye bağlı olarak kent sayısının ve kentlerde yaşayan nüfus oranının artması, toplumun yapısında iş bölümü, uzmanlaşma ve karmaşık örgütlenme biçimlerinin ortaya çıkması sürecidir.

Cemaat (Gemeinschaft)Ferdinand Tönnies'in kuramında, üyeleri arasında güçlü duygusal bağlar, ortak irade, yüz yüze ilişkiler ve geleneksel değerlerin egemen olduğu, genellikle köy ve kasaba ölçeğindeki toplumsal birliktelik türüdür.

Cemiyet (Gesellschaft)Tönnies'e göre, rasyonel çıkarlar, yazılı kurallar, sözleşmeler ve bireysel ilişkilerin egemen olduğu, geleneksel bağların zayıfladığı modern kent toplumunu ifade eden örgütlenme biçimidir.

AnomiEmile Durkheim tarafından geliştirilen, kentlerdeki hızlı değişim ve karmaşık iş bölümü neticesinde toplumsal normların gevşemesi, bireyin rehbersiz kalması ve topluma uyum sağlayamaması durumudur.

Kentsel EkolojiChicago Okulu tarafından geliştirilen, kent içindeki yerleşim düzenini ve mahallelerin dağılımını, canlıların çevreye uyum ve rekabet süreçlerine benzeterek açıklayan yaklaşımdır.

İstila ve Yerini AlmaKentsel ekolojide, yeni bir nüfus grubunun veya ekonomik faaliyetin mevcut bir mahalleye girerek zamanla eski sakinleri veya işletmeleri oradan uzaklaştırması ve bölgeye tamamen egemen olması sürecidir.

Kentsel AyrışmaFarklı sosyo-ekonomik, etnik veya kültürel grupların kent mekânında birbirinden ayrı, homojen alt bölgeler veya mahalleler halinde kümelenmesiyle oluşan mekânsal bölünme durumudur.

Soylulaştırma (Gentrification)Kentin merkezinde yer alan ve alt gelir grubunun yaşadığı yıpranmış mahallelerin, fiziksel olarak yenilenerek orta ve üst gelir gruplarının yerleşimine açılması ve eski sakinlerinin kent dışına itilmesi sürecidir.

Süzülme (Filtering)Üst gelir gruplarının daha yeni ve konforlu alanlara taşınmasıyla boşalttıkları eski konutların, zamanla alt gelir grupları tarafından satın alınması veya kiralanması sürecini ifade eden kavramdır.

Çöküntü BölgesiKent merkezinde süzülme ve yıpranma süreçleri sonucunda fiziksel, sosyal ve ekonomik olarak değer kaybeden, yoksul nüfusun ve marjinal grupların yoğunlaştığı köhneleşmiş alanlardır.

Kentsel DönüşümPlansız, denetimsiz veya köhneleşmiş kentsel alanların, yasal ve ekonomik programlar çerçevesinde fiziksel, sosyal ve çevresel açıdan yeniden yapılandırılması, iyileştirilmesi ve canlandırılması eylemidir.

MülteciIrkı, dini, tabiiyeti, belirli bir sosyal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri nedeniyle zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve sığınma talebi kabul edilen kişidir.

SığınmacıMülteci statüsü almak amacıyla kendi ülkesinden kaçarak başka bir ülkeye iltica talebinde bulunan ve bu talebi ilgili resmi makamlarca henüz karara bağlanmamış, soruşturma aşamasında olan kişidir.

Sosyal DışlanmaGöçmenlerin veya yoksulların temel haklardan, üretken ekonomik alanlardan, sosyal güvenlikten ve karar alma mekanizmalarından mahrum bırakılarak toplumla bütünleşememesi sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Ruth Glass ve Soylulaştırma Terimi

Soylulaştırma (gentrification) kavramı ilk kez Britanyalı kent sosyoloğu Ruth Glass tarafından Londra'daki işçi sınıfı mahallelerinin orta sınıf aileler tarafından satın alınarak dönüştürülmesini tanımlamak amacıyla literatüre kazandırılmıştır.

Max Weber'in Şehir Kriterleri

Weber'e göre Orta Çağ Avrupa'sında gerçek anlamda bir şehir toplumu olabilmek için yerleşimin bir kaleye, bir pazara, kendine ait özerk bir mahkemeye, yerel bir hukuk sistemine ve sakinlerinin katılımıyla seçilen yöneticilere sahip olması şarttır.

Ernest Burgess'in Tek Merkezli Çemberleri

Burgess, Chicago kentini modelleyerek kentsel büyümeyi iç içe geçmiş 5 halkayla açıklar: 1. Merkezi İş Alanı, 2. Geçiş Bölgesi (çöküntü alanı), 3. Bağımsız İşçi Konutları Bölgesi, 4. Seçkin Konut Bölgesi ve 5. Banliyö Bölgesi.

Georg Simmel ve Para Ekonomisi

Simmel, metropol yaşamında para ekonomisinin egemen olmasıyla birlikte insan ilişkilerinin tamamen rasyonelleştiğini, her şeyin sayısal ve ölçülebilir değerlere indirgendiğini ve bireylerin duygusal olarak bıkkın (blasé) bir tavır geliştirdiğini savunmuştur.

Henry Lefebvre ve Mekânın Değişim Değeri

Lefebvre, yeni liberal dönemde kapitalist aktörlerin (müteahhitler, bankalar vb.) kent mekânını barınma amaçlı bir kullanım değerinden ziyade, alınıp satılabilen ve yüksek kâr getiren bir rant/değişim değeri olarak yapılandırdıklarını belirtir.

Ronald Skeldon'un Göç ve Ağ İlişkileri Analizi

Skeldon'a göre göçmenlerin yeni kentlerde yoksulluğa düşmesini engelleyen en önemli mekanizma, bireysel göç yerine ailece göç etmeleri ve geldikleri yerdeki hemşehri/akrabalık ağlarını aktif olarak kullanmalarıdır.

21. Yüzyıl: Kent Yüzyılı

Birleşmiş Milletler raporlarında, dünya nüfusunun yarıdan fazlasının kentlerde yaşaması ve kentsel büyüme hızının katlanarak artması nedeniyle 21. yüzyılın küresel sorunlarının ve çözümlerinin kent üzerinden şekilleneceği belirtilerek bu döneme 'Kent Yüzyılı' adı verilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Tönnies'in köyü 'cemaat', kenti 'cemiyet' olarak ayırdığını unutma; sınavda bu ikili eşleştirme sıkça sorulur.
Soylulaştırma (gentrification) kavramının Ruth Glass tarafından ilk kez kullanıldığını ve alt sınıf mahallelerin orta-üst sınıf lehine dönüşmesini ifade ettiğini aklında tut.
Burgess'in Tek Merkezli Çemberler Kuramı'ndaki ikinci halkanın 'Geçiş Bölgesi' (çöküntü alanı) olduğunu bilmek sınavda doğrudan puan kazandırır.
Lefebvre'in 'değişim değeri' (sermaye/rant) ve 'kullanım değeri' (yoksul/barınma) ayrımını kentsel mekân analizinde kimin yaptığını iyi öğren.
Wirth'ün kent tanımındaki üç sacayağına dikkat et: Nüfus büyüklüğü, yoğunluk ve heterojenlik. Bu üçlü sınav sorularının vazgeçilmezidir.