Yangın algılama ve ihbar sistemlerinin temel işlevi; herhangi bir yerde oluşabilecek yangın tehlikesinin zamanında ve güvenilir bir şekilde algılanması, akabinde ihbar, anons ve kontrol fonksiyonlarının yerine getirilerek gerekli olan yerlere acil uyarıların yapılmasıdır. Uyarının yapılmasından itibaren geçen her dakika önemlidir ve yangının oluştuğu yere en kısa sürede müdahalenin yapılması gereklidir. Genel olarak erken uyarı sistemleri, yangının üç karakteristik özelliği olan duman, ısı ve alevden birini veya birkaçını algılayarak çalışırlar. Yangın ihbar sistemleri, dedektörlerden aldığı yangın alarmını yorumlayarak söndürme sistemi, siren ve telefon hattı gibi çıkışları aktif hâle getirir.
Yanıcı özelliğe sahip maddelerin oksijen ile ısı altında belirli oranlarda birleşmesi sonucunda meydana gelen kimyasal reaksiyona 'Yanma' denir. Yanma olayı ile ortam sıcaklığı çok yüksek değerlere çıkabilir. Yanma olayının gerçekleşebilmesi için üç ana bileşenin belirli oranlarda bir araya gelmesi gerekir. Bunlar: Oksijen, ısı ve yanıcı maddedir. Yanma olayının gerçekleşmesi için ortamdaki oksijen oranının %16'nın altına düşmemesi gerekir. Oksijen oranının %16'nın altına inmesiyle yanma reaksiyonu yavaş yavaş sönmeye yüz tutar. Bu oranın %14'ün altına düşmesi hâlinde ise yanma reaksiyonu gerçekleşmez.
Yanma olayının sonuç ürünleri ısı, ışık, duman ve zehirli gazlardır. Yangınlar, genel olarak yanıcı madde cinslerine göre beş ana grup altında sınıflandırılır. Bunlar A, B, C, D ve E sınıfı yangınlardır. Her bir yangın sınıfının kendine has özellikleri, tehlikeleri ve söndürme yöntemleri bulunmaktadır. Bu nedenle yangın algılama ve söndürme sistemlerinin tasarımı yapılırken ortamda bulunabilecek yanıcı maddelerin sınıfları mutlaka dikkate alınmalıdır.
A sınıfı yangınlar; ağaç, mobilya, kömür, plastik gibi maddelerin yanması ile oluşan katı madde yangınlarıdır. Bu yangınlarda genelde kor oluşur. Yangın müdahalesi soğutma, yanıcı maddelerin ortamdan uzaklaştırılması, su ve kimyasal yangın söndürücülerle gerçekleştirilir.
B sınıfı yangınlar; benzin, benzol, fuel oil, madeni yağlar, vernik gibi tutuşabilen ve yanabilen sıvı yangınlarının oluşturduğu gruptur. Söndürülmesi ve müdahalesi A sınıfı yangınlara göre daha zordur. B sınıfı yangınlar, yanan madde ile oksijen temasının kesilmesi (boğmak) sureti ile söndürülür.
C sınıfı yangınlar; asetilen, metan, oksijen, LPG ve doğal gaz gibi gaz maddelerin oluşturduğu yangınlardır. Bu yangınlarda patlama riski oldukça fazladır. Gaz yangınlarında gaz akışının çok hızlı bir şekilde kesilmesi gerekir. Bu sebeple yangın alarm sistemlerinde gaz vanaları ihbar sistemi ile entegre edilerek herhangi bir gaz kaçağında vanalar otomatik olarak kapatılır.
D sınıfı yangınlar; titanyum, uranyum, fosfor, sodyum, potasyum, alüminyum, magnezyum gibi metal malzeme yangınlarının girdiği sınıftır. Bu yangınlar özel amaçla üretilmiş kuru tozlu yangın söndürücülerle söndürülür. E sınıfı yangınlar ise elektrik tesisatları ve şalt malzemeleri ile ilgili yangın sınıfıdır. Transformatör yangınları ve iletkenlerin yanması bu sınıfa girer.
Yangının safhalarının sınıflandırılmasında ortamdaki oksijen miktarı ve ısı seviyesi göz önüne alınır. Göz önüne alınan bu parametrelere bağlı olarak yangın olayı başlangıç safhası, denge safhası ve sıcak tütme safhası olmak üzere üç safhada gerçekleşir.
Başlangıç safhası, tam yanmanın olmadığı, oksijenin yeterli ama ısının yetersiz olduğu durumdur. Yarım yanmış gazlar, kendi sıcaklıklarından yükselip dolaşırken uygun oksijen ve sıcaklık oranını buldukları yerde kısa süreli alev dili (flame-over) şeklinde yanarlar.
Denge safhasında, ısı ve oksijen yeterli olup ortamda duman azdır ve neredeyse tam yanma olmaktadır. Yükselen sıcak hava konveksiyonla odada dolaşarak bütün yanıcı maddeleri tutuşma sıcaklığına yükseltir ve bir anda tüm maddeler tutuşur.
Sıcak tütme safhası, sobanın gece uyutulmasına benzeyen ve korlaşma safhası da denilen, ısının yüksek olduğu safhadır. İlerleyen yangın sebebi ile azalan oksijen yetersiz miktardadır. Yarım yanma yani sıcak tütme devam etmektedir. Yangının meydana geldiği ortam basınçlı bir şekilde yarım yanmış gazlar tarafından doldurulmuştur. Bu aşamada kapı ve pencereler açıldığında ortama ani oksijen girişi sebebi ile patlamaya (backdraft) neden olmaktadır.
Yangın algılama sistemleri temelde Konvansiyonel ve Adresli Sistemler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Konvansiyonel sistemler bölge (zone) bazında algılama yapan eski sistemlerdir. Dedektörler ve butonlar tek bir hat üzerine bağlanır. Uygulamada bir bölgeye en fazla 25 adet eleman bağlanabilir. Bir binanın her katı bir bölge olarak projelendirilir ve sadece o katta yangın olup olmadığı izlenebilir, noktasal tespit yapılamaz.
Adresli sistemler ise nokta-adres bazında algılama yapan modern sistemlerdir. Dedektör ve butonlar tek bir çevrim (loop) üzerine bağlanır. Kablolama kontrol panelinden çıkar, saha elemanlarına tek tek paralel bağlanır ve en son noktadaki saha elemanından kontrol paneline geri döner. Bir çevrim üzerine uygulamada 128 adet eleman bağlanabilir. Bu sistemler kablodan ve işçilikten büyük tasarruf sağlar.
Adresli sistemler de kendi içinde ikiye ayrılır: Analog adresli sistemlerde tüm ölçümler saha elemanları tarafından yapılırken, veri toplama, değerlendirme ve kontrol panel tarafından gerçekleştirilir. İnteraktif adresli sistemlerde ise her bir dedektör bulunduğu mahalin özelliğine göre özel parametrelerle programlanır. İnteraktif algoritma tabanlı parametreler sayesinde sistem her sensörden gelen bilgiyi değerlendirir, öğrenme yeteneğine sahiptir ve eşik kompanzasyonu yaparak yanlış alarmları filtreler.
Bir yangın alarm sisteminin temel bileşenleri; yangın alarm kontrol paneli, dedektörler, yangın butonları, sirenler ve ışıklı yön levhalarıdır. Kontrol paneli sistemin merkezidir. Dedektörler duman, ısı, alev ve lineer beam dedektörleri olmak üzere dörde ayrılır. Ayrıca çok hassas hava örneklemeli duman algılama sistemleri de bilgi işlem odaları gibi yüksek riskli alanlarda kullanılır.
Yangın ihbar santralleri 220 volt şehir şebekesi ile beslenir. Bağlantı minimum 3x2,5 NYA veya halojenden arındırılmış NHXMH kablo ile yapılmalıdır. Şebeke kesintilerine karşı panel içinde akü bulunmalıdır. Santral 12V ise tek akü, 24V ise iki adet 12V akü seri bağlanır. Akü kapasitesi en az 7 Ah, kesintinin sık olduğu yerlerde ise en az 10 Ah olmalıdır.
Kablo kesitleri hat uzunluğuna göre seçilir; 500 metreye kadar 0,8 mm², daha uzun hatlarda ise gerilim düşümünü önlemek için 1,5 mm² kablo kullanılmalıdır. Dedektör yerleşiminde ise dedektörlerin duvardan en az 50 cm uzağa monte edilmesi, iki dedektör arası mesafenin 7,5 metreyi geçmemesi ve zemin yüksekliğinin 9 metreden az olması kurallarına uyulmalıdır.
İnsanların yoğun yaşadığı alanlarda tahliyenin güvenli yapılması için acil aydınlatma ve yönlendirme levhaları tesis edilir. Yönlendirme işaretleri yerden 200 cm ile 240 cm yüksekliğe yerleştirilmelidir. Yeşil zemin üzerine beyaz semboller içermeli, normal çıkışlar için 'ÇIKIŞ', acil çıkışlar için ise 'ACİL ÇIKIŞ' yazısını bulundurmalıdır.
Şebeke enerjisi kesildiğinde güvenlik aydınlatması en geç 0,5 saniye içerisinde devreye girmelidir. Acil durum yönlendirmesi normal aydınlatmanın kesilmesi durumunda en az 60 dakika süreyle çalışmalıdır. Kullanıcı yükünün 200'den fazla olması durumunda bu süre en az 120 dakika olmalıdır. Metro ve tramvay gibi yer altı sistemlerinde 2 saat, hastanelerde ise en az 3 saat çalışma süresi zorunludur.
Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemlerinin tesisatları, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik gereğince ana sistem tesisatından tamamen ayrı olmalı ve yedek güç ünitesi ile otomatik olarak devreye girecek şekilde tasarlanmalıdır.