Finansal analiz, işletmelerin finansal tablolarında yer alan ham verileri işleyerek, karar vericiler için anlamlı, yararlı ve geleceğe yönelik stratejik kararlarda kullanılabilecek nitelikli bilgiler üretme sürecidir. Bu süreçte kullanılan temel teknikler; Karşılaştırmalı Tablolar (Yatay) Analizi, Yüzde Yöntemi ile (Dikey) Analiz, Eğilim Yüzdeleri (Trend) Analizi ve Oran (Rasyo) Analizidir. Bu teknikler, işletmenin geçmiş performansını değerlendirirken aynı zamanda gelecekteki finansal yapısını öngörmeye de yardımcı olur.
Finansal analizler, kapsadıkları zaman dilimine ve uygulanan yöntemin yapısına göre statik ve dinamik analiz olmak üzere ikiye ayrılır. Statik analiz, tek bir döneme ait finansal tabloların kendi içindeki kalemler arası ilişkileri saptamak ve değerlendirmek amacıyla yapılır. Belirli bir tarih veya dönemin anlık fotoğrafını çektiği için zaman içindeki değişimi göstermez. Dinamik analiz ise birbirini takip eden birden fazla döneme ait finansal tabloların karşılaştırılması, kalemler arasındaki ilişkilerin zaman içindeki değişim yönünün ve eğilimlerinin belirlenmesi esasına dayanır.
Analizlerin başarısı ve alınacak kararların isabet derecesi, kullanılan finansal tabloların kalitesine bağlıdır. Karşılaştırma yapılabilmesi için faaliyet dönemlerinin eşdeğer olması ve tablolardaki bilgilerin aynı muhasebe kavram, ilke ve politikalarına göre hazırlanmış olması zorunludur. Cari döneme ait finansal tablolar bütçe kontrolü amacıyla bütçe rakamlarıyla karşılaştırılabileceği gibi, sektördeki diğer benzer işletmelerin aynı döneme ait tablolarıyla da karşılaştırılarak işletmenin sektör içindeki göreceli başarısı ölçülebilir.
Karşılaştırmalı tablolar analizi, bir işletmenin birbirini izleyen en az iki veya daha fazla faaliyet dönemine ait finansal tablolarının yan yana getirilerek karşılaştırılması sürecidir. Bu analizde, her bir finansal tablo kaleminin zaman içinde gösterdiği mutlak (tutarsal) ve oransal (yüzdesel) değişimler hesaplanır. Birden fazla döneme ait verileri kapsadığı için dinamik bir analiz türüdür. Genellikle en fazla 3-4 yıllık dönemler için uygulanması önerilir.
Yatay analizde iki temel hesaplama yapılır: Mutlak Değişim ve Oransal Değişim. Mutlak değişim, cari dönem tutarından baz alınan (önceki) dönem tutarının çıkarılmasıyla bulunur. Oransal değişim ise bu mutlak değişimin baz alınan dönem tutarına bölünmesi ve yüzle çarpılmasıyla hesaplanır. Formülsel olarak Yatay Yüzde = [(İlgili Kalemde Baz Alınan Yıl Verisine Göre Artış veya Azalış) / (Kaleme Ait Baz Alınan Yıl Verisi)] şeklinde ifade edilir.
Yatay analizin yorumlanması tamamen neden-sonuç ilişkisine dayanır. Bir varlık kalemindeki azalışın temel nedeni, başka bir varlık kalemindeki artış veya bir kaynak kalemindeki azalış olabilir. Benzer şekilde, bir varlık kalemindeki artışın nedeni, başka bir varlık kalemindeki azalış veya bir kaynak kalemindeki artıştan kaynaklanabilir. Analist, bu değişimlerin işletmenin finansal dengesini olumlu mu yoksa olumsuz mu etkilediğini bütünsel bir bakış açısıyla yorumlamalıdır.
Yüzde yöntemi ile analiz veya diğer adıyla dikey analiz, finansal tablolarda yer alan her bir kalemin ait olduğu grup veya genel toplam içerisindeki payının yüzde olarak ifade edilmesidir. Bu yöntemde tek bir döneme ait finansal tablolar kullanılabileceği gibi, birden fazla dönemin dikey yüzdeleri yan yana getirilerek yapısal değişimler de izlenebilir. Dikey analiz, işletmenin finansal yapısının ve kaynak dağılımının net bir şekilde görülmesini sağlar.
Bilançonun dikey analizinde, aktif tarafta yer alan 'Toplam Varlıklar' (Aktif Toplamı) %100 kabul edilir ve her bir varlık kalemi ile varlık grubu bu toplama oranlanır. Pasif tarafta ise 'Toplam Kaynaklar' (Pasif Toplamı) %100 kabul edilerek borçların ve öz kaynakların payı hesaplanır. Ayrıca her kalemin kendi grup toplamına (örneğin dönen varlıklar toplamına) olan oranı da hesaplanabilir. Formülü: Dikey Yüzde = (İlgili Kalem Verisi / Baz Alınan Kalem veya Grup Toplamı Verisi) şeklindedir.
Gelir tablosunun dikey analizinde ise en önemli baz kalem 'Net Satışlar'dır. İşletmenin esas faaliyet geliri net satışlar olduğu için bu kalem %100 kabul edilir ve diğer tüm gelir, maliyet ve gider kalemleri net satışlara oranlanarak dikey yüzdeleri bulunur. Bu analiz, satışların ne kadarının maliyetlere, ne kadarının faaliyet giderlerine gittiğini ve geriye ne kadarlık bir kâr marjı kaldığını net bir şekilde ortaya koyar.
Eğilim yüzdeleri analizi veya yaygın adıyla trend analizi, işletmelerin uzun bir zaman serisi boyunca (genellikle en az 5-6 yıllık veya daha uzun dönemlerde) finansal tablolarında yer alan kalemlerin gösterdiği eğilimleri incelemek için kullanılır. Bu yöntemde, analizin yapılacağı dönemlerin en başındaki yıl veya normal koşullara sahip temsil gücü yüksek bir yıl 'Baz Yıl' (temel yıl) olarak seçilir. Baz yıla ait tüm kalemlerin değerleri 100 kabul edilir.
Diğer yıllara ait kalemlerin değerleri, baz yılın aynı kalemine oranlanarak trend yüzdeleri hesaplanır. Trend Yüzdesi Formülü: Trend Yüzdesi = [(İlgili Kalem Cari Yıl Verisi) / (İlgili Kalem Baz Alınan Yıl Verisi)] x 100 şeklinde hesaplanır. Bu hesaplama sonucunda, her bir kalemin baz yıla göre kaç katına çıktığı veya ne ölçüde gerilediği net bir şekilde görülür ve geleceğe yönelik tahminler yapılabilir.
Trend analizinin yorumlanmasında kalemler arasındaki uyum ve paralellik büyük önem taşır. Örneğin, net satışlar artış eğilimindeyken ticari alacakların daha yavaş bir artış eğilimi göstermesi olumlu bir tahsilat politikasına işaret eder. Ancak satışlardaki artış eğiliminin üzerinde bir stok artış eğilimi varsa, bu durum işletmenin satmakta zorlandığı stokları biriktirdiğini veya stoklara gereğinden fazla fon bağladığını gösterir.