Sendikalar, işçi veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla oluşturulan, tüzel kişiliğe sahip örgütlerdir. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, sendikayı kolektif bir yapı olarak tanımlar ve bireysel işçinin işveren karşısındaki zayıf konumunu güçlendirmeyi hedefler.
Bir sendikanın varlığından söz edebilmek için dört temel unsurun bir arada bulunması gerekir: En az yedi kurucunun varlığı, belirli bir işkolunda faaliyet gösterme zorunluluğu, tüzel kişiliğe sahip olma ve üyelerin ortak ekonomik/sosyal çıkarlarını koruma amacı. Bu unsurlar, sendikayı derneklerden ve diğer sivil toplum kuruluşlarından ayıran hukuki sınırları çizer.
İşkolu esası, sendikaların faaliyet alanlarını belirleyen kritik bir unsurdur. Türkiye'de işyerleri 20 farklı işkoluna ayrılmıştır ve bir işyerinin hangi işkoluna girdiği Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından belirlenir. Bu düzenleme, toplu iş ilişkilerinde hukuki düzeni sağlamak ve benzer işi yapanların ortak çıkarlarını daha etkin savunmalarını temin etmek amacıyla getirilmiştir.
Sendika kurucusu olabilmek için fiil ehliyetine sahip olmak ve fiilen çalışıyor olmak şarttır. Ayrıca, zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık gibi yüz kızartıcı suçlardan mahkûm olmamak gerekir. Kuruluş süreci, tüzüğün valiliğe sunulmasıyla başlar ve Bakanlığın ilanıyla tüzel kişilik kazanılır.
Sendikaların zorunlu organları; genel kurul, yönetim kurulu, denetleme kurulu ve disiplin kuruludur. Genel kurul, sendikanın en yüksek karar organıdır ve demokratik meşruiyetin merkezidir. Yönetim kurulu yürütme, denetleme kurulu mali ve idari işleyişi kontrol, disiplin kurulu ise örgütsel düzeni sağlama görevlerini üstlenir.
Bu organların yetkilerinin devredilemez olması, sendika içi demokrasinin ve hesap verebilirliğin korunması için hayati önem taşır. Sendikalar, ihtiyaç duymaları halinde tüzüklerinde belirterek ek organlar oluşturabilirler ancak temel yapısal organların görevlerini başka yapılara devredemezler.
Sendika üyeliği, 15 yaşını dolduran işçiler için serbesttir. Üyelik işlemleri e-Devlet üzerinden gerçekleştirilir. Kimse sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz. Aynı işkolunda aynı anda birden fazla sendikaya üye olunamaz; bu kuralın ihlali durumunda sonraki üyelikler geçersiz sayılır.
Sendikal güvenceler, sendikal faaliyetlerin baskı altında kalmadan yürütülmesini sağlar. Sendika yöneticilerinin iş sözleşmeleri görev süresince askıya alınır. İşyeri sendika temsilcileri ise, işçi sayısına bağlı olarak atanır ve haklı bir neden olmaksızın işten çıkarılamazlar. Fesih durumunda mahkeme kararıyla işe iade veya tazminat hakları korunur.
Sendika özgürlüğünün güvencesi kapsamında, işçilerin sendikal faaliyetlere katılması nedeniyle işe alınmama, farklı işleme tabi tutulma veya işten çıkarılmaları yasaktır. Bu tür ayrımcılıklar geçersiz sayılır ve işçilere 'sendikal tazminat' hakkı doğar.
Sendikalar, tüzüklerinde belirlenen amaçlar doğrultusunda toplu iş sözleşmesi yapma, grev ve lokavt süreçlerini yönetme, üyelerine hukuki ve sosyal yardımlarda bulunma yetkisine sahiptir. Ancak siyasi partilerle organik bağ kuramazlar, siyasi amblem kullanamazlar ve doğrudan ticari işletme faaliyeti yürütemezler.
Sendikaların en temel gelir kaynağı üyelik aidatlarıdır. Bunun yanı sıra malvarlığı gelirleri ve tüzükte belirtilen şartlarla oluşturulan yardım fonları gelir kalemlerini oluşturur. Siyasi partilerden veya kamu kurumlarından yardım almaları yasaktır; bu yasak, sendikaların mali bağımsızlığını korumayı amaçlar.
Giderler ise yalnızca kanun ve tüzükte öngörülen amaçlar için yapılabilir. Zorunlu harcamalar (kira, personel, eğitim) dışında, doğal afet bölgelerine veya şehit yakınlarına yapılacak yardımlar gibi sosyal amaçlı harcamalar, yönetim kurulu kararı ve belirli oran sınırları dahilinde gerçekleştirilebilir.