Ünite 1: Hayvan Hastalıklarının Ekonomik Önemi

2003 Yılı Türkiye Şap Hastalığı Maliyeti

2003 yılında yapılan bir araştırmaya göre, şap hastalığının Türkiye ekonomisine toplam maliyeti cari fiyatlarla 73 trilyon TL (yaklaşık 48-49 milyon USD) olarak hesaplanmıştır. Bu maliyetin %33,5'i doğrudan verim kayıplarından, %3'ü mihrak kontrol harcamalarından ve %63,5'i genel koruma ve kontrol uygulamalarından kaynaklanmıştır.

Şap Mücadelesinde Fayda/Maliyet Oranları

Türkiye'de şap hastalığı ile mücadelede mevcut stratejinin fayda/maliyet oranı 6,15 olarak belirlenmiştir. Alternatif senaryolardan sadece kültür ırklarının aşılanması stratejisinde bu oran 2,16; tüm sığır ve manda popülasyonunun aşılanmasında ise 1,72 olarak tahmin edilmiştir.

2001 İngiltere Şap Salgını ve Turizm Etkisi

2001 yılında İngiltere'de meydana gelen büyük şap hastalığı salgını, sadece hayvancılığı değil turizm sektörünü de vurmuştur. Salgından etkilenen bölgelerdeki turizm işletmelerinin uğradığı dolaylı ekonomik kaybın 2,7 ile 3,2 milyon Sterlin arasında gerçekleştiği rapor edilmiştir.

Tüberkülozun Küresel Ekonomik Yükü (2000-2015)

Tüberküloz hastalığının dünya ekonomisine 2000-2015 yılları arasında yaklaşık 616 milyar dolarlık devasa bir kayba neden olduğu bildirilmiştir. Afrika ve Güneydoğu Asya'daki bazı ülkelerde bu ekonomik kayıplar ülkelerin gayrisafi yurt içi hasılasının %1'ini aşmıştır.

Anahtar Kavramlar

MorbiditeBir popülasyondaki hayvanların hastalanma oranını ifade eder. Hayvan sağlığı ekonomisinde morbidite artışı, verim kayıpları ve tedavi giderleri nedeniyle işletmeler için önemli bir sermaye kaybı anlamına gelir.

MortaliteBir popülasyondaki hayvanların ölüm oranını temsil eder. Ekonomik analizlerde en kolay belirlenebilen kayıp kalemi olup, hayvanın piyasa değeri ile ölüm sonrası elde edilen değer arasındaki fark üzerinden hesaplanır.

EradikasyonBir bölge, ülke veya sürüdeki belirli bir enfeksiyöz hastalık etkeninin tamamen ortadan kaldırılması sürecidir. Bu süreç yüksek bütçeli kontrol, aşılama ve karantina programlarını içerir.

Hayvan Sağlığı EkonomisiHayvan hastalıklarının ve bunlarla mücadele yöntemlerinin ekonomik etkilerini, kaynakların en etkin kullanımı prensibi çerçevesinde inceleyen disiplinler arası bilim dalıdır.

Sakınılabilir MaliyetTamamen eradike edilemeyen endemik hastalıklarda, alınacak önlemler, aşılama veya tedavi müdahaleleri sayesinde azaltılabilen veya tamamen ortadan kaldırılabilen maliyet kısmıdır.

Doğrudan KayıplarHastalığın hayvanda doğrudan oluşturduğu fizyolojik etkiler sonucu şekillenen ölüm, zorunlu kesim, canlı ağırlık kaybı ve süt/et miktarındaki azalmalar gibi somut kayıplardır.

Dolaylı KayıplarHastalık nedeniyle ortaya çıkan pazar kayıpları, uluslararası ticaret yasakları, tüketici talebinin azalması ve sürü kompozisyonunun bozulması gibi ikincil ekonomik etkilerdir.

Zoonoz HastalıkHayvanlardan insanlara bulaşabilen hastalıkları ifade eder. Bruselloz, tüberküloz ve antraks gibi zoonozlar hem hayvancılık ekonomisini hem de beşeri sağlık sistemini tehdit eder.

Sürü Yenileme OranıSürüden verimsizlik veya hastalık nedeniyle çıkarılan hayvanların yerine sürüye dahil edilen genç damızlıkların oranını gösteren ve sürü ekonomisini doğrudan etkileyen parametredir.

Sürü Yenileme MaliyetiSürüden ayrılan hayvan ile sürüye yeni dahil edilen hayvanın fiyat farkının, sürü yenileme oranı ile çarpılması sonucu elde edilen ve damızlık kayıplarında hesaplanan maliyettir.

Subklinik HastalıkBelirgin bir klinik belirti göstermeyen ancak hayvanda gizli verim düşüklüklerine yol açan hastalıklardır. Teşhisi zor olduğu için işletmelerde en dramatik sinsi kayıplara neden olurlar.

Rakip (İkame) MalTüketicilerin ihtiyaçlarını karşılamada birbirinin yerine kullanabildiği, birinin fiyatı veya arzı değiştiğinde talebi doğrudan etkilenen mallardır (örneğin dana eti yerine tavuk eti tüketilmesi).

Endemik HastalıkDışarıdan bulaşıcı bir salgın etkisi olmaksızın, belirli bir bölgede veya hayvancılık işletmesinde sürekli ve belirli bir sıklıkta (insidens) görülmeye devam eden hastalıklardır.

Epidemik HastalıkBelirli bir popülasyonda ani olarak ortaya çıkan, hızla yayılan ve çok sayıda hayvanı kısa sürede etkileyen salgın karakterli hastalıklardır (örneğin şap salgınları).

İnsidensBelirli bir zaman dilimi içerisinde sağlıklı popülasyonda yeni ortaya çıkan hastalık vakalarının oranını ifade eden epidemiyolojik ölçüttür.

İlk Buzağılama Yaşı (İBY)Bir düvenin ilk kez doğum yaparak süt üretimine başladığı yaştır. Bu sürenin uzaması işletme için yem giderlerini artırırken buzağı ve süt gelirlerini geciktirir.

Gebelik Başına Tohumlama SayısıSürünün döl verimi etkinliğini ölçen, dişi hayvanların gebe kalabilmesi için yapılan ortalama yapay tohumlama sayısıdır. Hedef değerden sapması ek tohumlama maliyeti yaratır.

Klinik MastitisMeme dokusunun gözle görülebilir yangısıdır. Süt veriminde ani düşüşe, sütün kalitesinin bozulmasına, yüksek tedavi giderlerine ve ağır vakalarda hayvanın sürüden çıkarılmasına yol açar.

Kist Hidatik (Ekinokokkozis)Ruminantların akciğer ve karaciğer gibi organlarında kistler oluşturarak organ müsaderesine ve ciddi et verimi kayıplarına yol açan zoonotik paraziter hastalıktır.

Diğer Önemli Bilgiler

Tüberküloz Mücadelesinin Gelecek Projeksiyonu

Hastalıkla etkin mücadele edilmemesi durumunda, 2015-2030 yılları arasında dünya genelinde yaklaşık 28 milyon insanın tüberküloz nedeniyle hayatını kaybedebileceği ve bunun küresel ekonomiye 1 trilyon dolarlık bir maliyet yükleyeceği öngörülmektedir.

1987 ABD Salmonella Kayıpları

1987 yılında yapılan bir çalışmada, salmonella enfeksiyonlarının ABD ekonomisinde yıllık 1 milyar dolarlık bir kayba yol açtığı saptanmıştır. Bu kayıp tutarının sadece medikal tedavi giderlerini ve iş gücü/verimlilik kayıplarını içerdiği belirtilmiştir.

Türkiye'de Bruselloz Hastalığının Yıllık Maliyeti

Türkiye'de bruselloz hastalığına bağlı yıllık ekonomik kaybın ortalama 42 milyon dolar olduğu tahmin edilmektedir. Bu değerin iyimser senaryoda 20 milyon dolara düşebileceği, karamsar senaryoda ise 62 milyon dolara kadar yükselebileceği hesaplanmıştır.

Brusellozun Uluslararası Maliyet Karşılaştırmaları

Bruselloz kaynaklı finansal kayıplar Moğolistan'da yıllık 26,6 milyon dolar, Çek Cumhuriyeti'nde ise yaklaşık 20 milyon dolar düzeyinde gerçekleşmiştir. ABD'de ise et ve süt verim kayıpları nedeniyle oluşan zarar 100 milyon Sterlin, kontrol programlarının maliyeti ise 75 milyon Sterlin olmuştur.

Kayseri Bölgesi Ekinokokkozis Kayıpları

Kayseri ilinde yapılan bir araştırmada, kist hidatik nedeniyle oluşan kaybın sığır başına 139 dolar, koyun başına 13,7 dolar ve keçi başına 13,9 dolar olduğu belirlenmiştir. Bu verilerle ülke genelindeki toplam kaybın sığırlarda 32,4 milyon dolar, koyunlarda ise 54,1 milyon dolar olduğu tahmin edilmiştir.

Türkiye'de Klinik Mastitis İnsidensi ve Kaybı

Türkiye'deki damızlık sığır işletmelerinde klinik mastitis insidensi %26,48 gibi yüksek bir oranda tespit edilmiştir. Klinik mastitis vakalarında vaka başına ortalama finansal kaybın 315 TL (yaklaşık 700 kg çiğ süt eşdeğeri) olduğu hesaplanmıştır.

Klinik Metritisin Süt Eşdeğeri Maliyeti

Türkiye'de klinik metritis vakalarının sığır başına ortalama 450 TL finansal kayba yol açtığı belirlenmiştir. Bu tutar, çalışmanın yapıldığı dönemdeki fiyatlarla yaklaşık 1.000 kg çiğ süte eşdeğer olup, kaybın %76'sını direkt, %24'ünü ise endirekt kayıplar oluşturmuştur.

Ayak Hastalıklarının Derecelerine Göre Maliyeti

Süt sığırcılığı işletmelerinde ayak hastalıklarının vaka başına maliyeti şiddetine göre değişmektedir. Hafif vakalarda 266 TL (186 USD), orta şiddetteki vakalarda 339 TL (237 USD) ve ağır enfeksiyonlarda 509 TL (356 USD) finansal kayıp hesaplanmıştır.

İlk Buzağılama Yaşında 1 Günlük Gecikmenin Bedeli

İlk buzağılama yaşının (İBY) hedef değerden saptığı her 1 gün için inek başına 15,6 TL (10,4 USD) finansal kayıp oluştuğu saptanmıştır. Bu kayıp, üretici fiyatları üzerinden yaklaşık 22 litre çiğ süt eşdeğerine denk gelmektedir.

1998 Yılı İBY Gecikmesinin Kalem Analizi

1998 yılı cari fiyatlarıyla yapılan hesaplamada, İBY'nin uzaması sonucu inek başına ortalama buzağı kaybının 10,3-15,6 milyon TL, süt kaybının 175-315 milyon TL ve ek besleme giderinin 90-136 milyon TL arasında değiştiği tahmin edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Şap hastalığının Türkiye'deki mücadele senaryolarında en yüksek fayda/maliyet oranının (6,15) 'mevcut stratejiye' ait olduğunu unutmayın; sınavda oranlar karşılaştırılabilir.
Klinik metritis ve klinik mastitis gibi endemik hastalıkların maliyet analizlerinde 'çiğ süt eşdeğeri' üzerinden yapılan hesaplamalara (metritis için 1.000 kg, mastitis için ortalama 700 kg) dikkat edin.
Doğrudan (direkt) kayıplar ile dolaylı (endirekt) kayıpların ayrımını iyi yapın; ölüm ve verim kaybı direkt iken, sürü kompozisyonunda değişme ve pazar kaybı endirekt kayıptır.
Zoonoz hastalıkların (Bruselloz, Tüberküloz, Şarbon) hem hayvancılık ekonomisini hem de insan sağlığı tedavi giderlerini etkileyen çift yönlü yapısına sınav sorularında vurgu yapılabilir.
İlk buzağılama yaşındaki (İBY) 1 günlük gecikmenin maliyetinin (15,6 TL veya 22 litre süt eşdeğeri) döl verimi ekonomisinde kritik bir parametre olduğunu aklınızda bulundurun.
Subklinik hastalıkların, klinik belirti göstermedikleri için teşhis edilemeyip en sinsi ve dramatik ekonomik kayıplara yol açan hastalık grubu olduğunu unutmayın.