Hayvancılık sektöründe verimliliği artırmak ve entansif üretim koşullarında yüksek genetik kapasiteye sahip hayvanlardan optimum düzeyde yararlanmak, dengeli ve bilimsel yöntemlerle hazırlanmış rasyonların kullanılmasına bağlıdır. Hayvansal üretim maliyetlerinin %50'den fazlasını yem giderleri oluşturmaktadır. Bu yüksek oran, işletmelerin karlılığı ve sürdürülebilirliği açısından en uygun yem işleme teknolojilerinin kullanılmasını zorunlu kılmaktadır. Doğal ortamlarında yaşayan hayvanlar besin ihtiyaçlarını seçici tüketimle karşılayabilirken, modern çiftlik işletmelerinde yüksek verim için karma yemlerin kullanımı kaçınılmazdır.
Karma yem, hayvanların tür, yaş ve verim özellikleri dikkate alınarak belirlenen besleme normları uyarınca hazırlanan, en az iki yem maddesinin dengeli bir karışımıdır. Bu yemler piyasada konsantre yem, kesif yem, fenni yem, sanayi yemi veya fabrika yemi olarak da adlandırılmaktadır. Karma yemlerin temel amacı, hayvanın yaşama ve verim payı için gereksinim duyduğu enerji, protein, vitamin ve mineralleri garantili ve güvenilir bir formda sunmaktır.
Yem teknolojisinde kullanılan diğer önemli kavramlar arasında günlük rasyon, tamamlayıcı yem, tam yem (TMR) ve süt ikame yemi yer almaktadır. Günlük rasyon, %12 nem içeriği üzerinden hesaplanan ve bir hayvanın 24 saatlik süre içinde tüketmesi gereken toplam yem miktarını ifade eder. Tam yem (TMR) ise hayvanlara su dışında başka hiçbir yem verilmesini gerektirmeyen, kaba ve konsantre yemlerin tüm vitamin ve minerallerle birlikte homojen bir şekilde karıştırıldığı rasyon formudur.
Dünyada karma yem endüstrisinin kökeni 1870 yılına kadar uzanmaktadır. İlk olarak İngiltere ve Almanya'da askeri amaçlarla, orduya ait atların beslenmesi için 'At Bisküvisi' adıyla üretilen yem karışımı, bu endüstrinin başlangıcı olarak kabul edilir. Bunu takiben ABD'de 1885 yılında mısır, yulaf ve arpa karışımından oluşan COB (Corn, Oat, Barley) yemi üretilmiş, 1908 yılında ise civcivler için özel karışımlar piyasaya sunulmuştur.
Türkiye'de karma yem üretimine yönelik ilk özel girişim 1955 yılında İstanbul'da sığır besi yemi üretmek amacıyla başlatılmış ancak kısa sürede başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Bu girişimin ardından 1956 yılında devlet eliyle Yem Sanayi Türk A.Ş. kurulmuş ve ülkenin ilk modern yem fabrikaları sırasıyla 1958'de Ankara ve Konya'da, 1959'da Erzurum'da ve 1960'ta İstanbul'da faaliyete geçirilmiştir.
Günümüzde Türkiye, karma yem üretiminde dünyada ve Avrupa'da önemli bir konuma sahiptir. 2018 yılı verilerine göre Türkiye'de aktif olarak faaliyet gösteren 662 adet karma yem işletmesinde toplam 24.144.489 ton yem üretilmiştir. Bu üretimin yaklaşık %48'ini sığır yetiştiriciliğinde kullanılan besi ve süt yemleri oluşturmaktadır. Türkiye bu üretim kapasitesiyle dünyada 8'inci, Avrupa Birliği ülkeleri arasında ise İspanya'nın ardından 2'nci sırada yer almaktadır.
Karma yemlerin üretiminde kullanılan ham maddeler temel olarak tahıllar, değirmencilik sanayi kalıntıları, baklagil tohumları, bitkisel kökenli sanayi yan ürünleri, hayvansal kökenli sanayi atıkları ile vitamin ve mineral premikslerinden oluşur. Arpa, mısır, buğday ve yulaf gibi tahıllar rasyonun enerji ihtiyacını karşılarken; kepek ve razmol gibi değirmencilik yan ürünleri lif ve protein desteği sağlar.
Hayvan sağlığı ve gıda güvenliği standartları gereği, karma yemlerde kullanımı kesinlikle yasaklanan veya sınırlandırılan maddeler bulunmaktadır. Hormonlar ve hormon benzeri maddeler, yemden yararlanmayı artırmasına rağmen insan sağlığına yönelik riskleri nedeniyle yasaklanmıştır. Benzer şekilde, koksidiyostatlar ve histomonostatlar dışındaki antibiyotiklerin yem katkı maddesi olarak kullanımı yasaktır.
En kritik yasaklardan biri de hayvansal proteinlerin geviş getiren (ruminant) hayvanların yemlerine katılmasına ilişkindir. Sığır, koyun ve keçi gibi ruminantların yemlerinde et-kemik unu, kan unu, tavuk unu, balık unu gibi hayvansal proteinler ile hayvansal orijinli dikalsiyum fosfat (DCP) ve trikalsiyum fosfat (TCP) kullanımı kesinlikle yasaktır. Bu yasağın istisnaları süt ve ürünleri, yumurta ve ürünleri ile ruminant menşeili olmayan jelatinlerdir.
Tahıl işleme yöntemleri, yemlerin besin değerini artırmak, sindirilebilirliği yükseltmek ve fiziksel formu iyileştirmek amacıyla soğuk ve sıcak işleme yöntemleri olarak iki ana grupta toplanır. Soğuk işleme yöntemleri; parçalama, öğütme, tahıl ıslatma, su katma ve yüksek nemli tahıl uygulamalarını içerir. Parçalama ve öğütme işlemleri, tanelerin koruyucu dış tabakasını bozarak sindirim salgılarının besleyici kısımlara ulaşmasını kolaylaştırır.
Sıcak işleme yöntemleri ise buharla pulcuk yapma (flaking), peletleme, ekstrüde etme, patlatma (popping), mikronize etme ve kavurma işlemlerinden oluşur. Buharla pulcuk yapma işleminde tahıllar buharla yumuşatıldıktan sonra valsli silindirlerde ezilir; bu işlem nişasta granüllerinin parçalanmasını sağlayarak yemin değerini %12-15 oranında artırır. Peletleme ise toz yemin buhar ve basınçla delikli kalıplardan geçirilerek sıkıştırılması işlemidir.
Ekstrüzyon yöntemi, toz haldeki yeme kısa süreli yüksek sıcaklık ve basınç uygulayarak sarmal vidalı bir makineden geçirme işlemidir. Bu yöntem özellikle pet hayvanı yemleri ile balık yetiştiriciliğinde su üstünde yüzen veya batan yemlerin üretiminde yaygın olarak kullanılır. Patlatma ve mikronize etme işlemlerinde ise kuru ısı veya kızılötesi enerji kullanılarak tahılların endospermi parçalanır ve nişasta yararlanabilirliği maksimuma çıkarılır.
Modern bir karma yem fabrikası, ham maddenin kabulünden sevkiyatına kadar tam otomatik sistemlerle donatılmış ardışık ünitelerden oluşur. İlk aşamada ham madde kabul ünitesine gelen ürünlerden numuneler alınarak kalite kontrol analizleri yapılır. Standartlara uygun olan ham maddeler ızgaralı alım bölümlerine boşaltılır ve bu esnada oluşan tozlar aspirasyon fanları ve siklonlar vasıtasıyla emilerek geri kazanılır.
Ham maddeler silolara taşınırken manyetik ayırıcılardan (magnetler) geçirilerek metal parçalarından, çöp sasörlerinden geçirilerek ise iplik, kağıt ve naylon gibi yabancı cisimlerden temizlenir. Temizlenen ham maddeler kovalı elevatörler, zincirli konveyörler veya helezonlar yardımıyla depolama silolarına aktarılır. Dozajlama ünitesinde, bilgisayar kontrollü sistemler sayesinde formüle uygun miktarlarda ham madde hassas bir şekilde tartılarak karışıma dahil edilir.
Dozajlanan ham maddeler kırma ve karıştırma ünitesine gönderilir. Karışım mikserlerde homojen hale getirildikten sonra, sıvı katkıların ekleneceği melas mikserine (melasiyer) aktarılır. Burada ısıtılmış melas veya yağ püskürtülerek karışıma dahil edilir. Son aşamada yemler kullanım amacına göre toz (ince), pelet veya granül formuna getirilerek paketleme kantarlarında tartılır, torbalanır ve sevk edilir.