Doğal (Tabii) Hâkim İlkesiYargılamaya konu edilecek uyuşmazlığın, henüz o uyuşmazlık ortaya çıkmadan evvel kanunla kurulmuş görevli ve yetkili mahkeme tarafından çözümlenmesini öngören anayasal ilkedir. Amacı uyuşmazlık doğduktan sonra olaya veya taraflara özel mahkeme ihdas edilmesini önlemektir. Anayasa'nın 9. ve 138. maddeleri ile teminat altına alınmıştır.
Çekişmesiz YargıKural olarak taraflar arasında uyuşmazlığın bulunmadığı durumlarda objektif hukukun uygulanması amacıyla yürütülen yargısal faaliyet türüdür. HMK m. 382 uyarınca taraflar arasında niza olmaması, sübjektif bir hakkın tanınmaması veya hâkimin re'sen harekete geçmesi hallerinde uygulanır. Örnek olarak veraset ilamı verilmesi veya ad değiştirme davaları verilebilir.
Asliye Hukuk MahkemesiHukuk yargısında aksi belirtilmedikçe malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin tüm dava ve işlerde genel görevli olan tek hâkimli ilk derece mahkemesidir. HMK m. 2 uyarınca özel mahkemelerin görevine girmeyen tüm çekişmeli hukuk uyuşmazlıkları bu mahkemede görülür. HSK görüşü alınarak Adalet Bakanlığı tarafından her il ve ilçede kurulur.
Bölge Adliye Mahkemesi (BAM)5235 sayılı Kanun ile kurulan ve ilk derece adli yargı mahkemelerinin kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını incelemekle görevli ikinci derece kanun yolu mahkemesidir. Bünyesinde en az üç hukuk ve iki ceza dairesi barındırır. Kararların hem olay hem de hukuk yönünden denetimini gerçekleştirir.
İçtihadı Birleştirme KararlarıYargıtay hukuk ve ceza daireleri ile genel kurulları arasındaki farklı kararlardan doğan çelişkileri gidermek amacıyla Yargıtay Büyük Genel Kurulu tarafından verilen kararlardır. Kararlar Resmî Gazete'de yayımlanır. Mahkemeleri ve yargı organlarını hukuken bağlayıcı nitelik taşır.
Olumlu Görev UyuşmazlığıAdli ve idari yargı mercilerinin bir uyuşmazlıkta her ikisinin de kendisini görevli görmesi durumudur. Reddettiği görevsizlik itirazı üzerine tarafların başvurusu ile Yargıtay C. Başsavcısı veya Danıştay Başsavcısı tarafından Uyuşmazlık Mahkemesi'ne taşınır.
Olumsuz Görev UyuşmazlığıAynı taraf, konu ve sebebe sahip bir davada hem adli hem idari yargı mercilerinin karşılıklı olarak görevsizlik kararı vermesi ve bu kararların kesinleşmesidir. Tarafın başvurusu üzerine son kararı veren mahkemece dosya Uyuşmazlık Mahkemesi'ne gönderilir.
Hüküm UyuşmazlığıFarklı yargı kollarındaki mahkemeler tarafından kesin olarak verilmiş ve aynı konuyu ilgilendiren kararlar arasındaki çelişki sebebiyle hakkın yerine getirilmesinin imkânsız hale gelmesi durumudur. 2247 sayılı Kanun m. 24 uyarınca Uyuşmazlık Mahkemesi dosya üzerinden inceleme yaparak bu çelişkiyi giderir.
Sulh Ceza HâkimliğiCeza soruşturması evresinde tutuklama, adli kontrol, arama ve el koyma gibi hâkim kararı gerektiren tedbirleri alan ve idari yaptırımlara karşı itirazları inceleyen mercidir. 5235 sayılı Kanun m. 10 uyarınca kurulmuş olup esastan dava çözümlenmez.
Ağır Ceza MahkemesiAğırlaştırılmış müebbet, müebbet veya 10 yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar ile yağma, dolandırıcılık, terör gibi nitelikli suçlara bakan heyetli ceza mahkemesidir. Bir başkan ve iki üye hâkimden oluşur ve yargılamaya Cumhuriyet savcısı katılır.
Tüketici Hakem Heyeti Parasal SınırıTüketici uyuşmazlıklarında doğrudan tüketici mahkemesine dava açılmadan önce Tüketici Hakem Heyeti'ne başvurulması zorunluluğunu belirleyen parasal eşiktir. 2025 yılı için 149.000 TL altındaki uyuşmazlıklarda Hakem Heyeti'ne başvuru zorunlu olup mahkemeye ancak bu karara itiraz amacıyla gidilebilir.
Aile Mahkemesi Hâkim Nitelikleri4787 sayılı Kanun ile kurulan Aile Mahkemelerinde görev yapacak hâkimlerin atanmasında kanunun aradığı uzmanlık ve sosyal durum tercihidir. Kanun gereğince Aile Mahkemesi hâkimlerinin tercihen evli ve çocuklu olması, aile hukuku alanında uzmanlaşmış bulunması gözetilir.
Basit Yargılama UsulüYazılı yargılama usulüne kıyasla daha hızlı ve çabuk sonuç almak amacıyla uygulanan, dilekçe aşamalarının daha kısa tutulduğu yargılama usulüdür. Sulh hukuk, iş, tüketici, icra ve kadastro mahkemelerinde temel kural olarak basit yargılama usulü uygulanır.
Çekişmeli YargıSübjektif hakları ihlal edilen veya tehlikeye giren iki taraf (davacı ve davalı) arasındaki menfaat çatışmasını çözmek üzere mahkemeler nezdinde yürütülen dava faaliyetidir. Mahkeme her iki tarafın iddia ve savunmalarını dinleyerek kesin hüküm teşkil eden bir karar verir.
Bekletici Mesele (Uyuşmazlık Yargısında)Bir davada adli ve idari yargı arasında görev uyuşmazlığı çıkarıldığında, esas davaya bakan mahkemenin Uyuşmazlık Mahkemesi karar verene kadar yargılamayı durdurması durumudur. Mahkeme 6 ay boyunca Uyuşmazlık Mahkemesi kararını bekler.
