Ünite 6: Duygular, Değerler, Tutumlar ve İş Tatmini — Önemli Kavramlar

Bireyin çevresel uyaranlara verdiği kısa süreli psikolojik tepkiler olup, ihtiyaçların doyurulup doyurulmadığına bağlı olarak haz veya elem yaratan içsel durumlardır. Örneğin, korku insanda kaçma davranışına neden olurken, sevgi yaklaşma davranışına yol açar.

Bir insanın duygusal tepkilerinin genel özelliklerini ifade eden, heyecanlardan daha kalıcı ve sürekli olan, ancak az çok geçici de olabilen duygusal durumlardır. Örneğin, bazı insanların neşeli veya öfkeli olması onların huy özellikleriyle ilgilidir.

Bireyin duygusal tepkilerinin değişmeyen, doğuştan gelen ve karakterin altyapısını oluşturan kalıcı yönleridir. Örneğin, bir kişinin genel olarak hüzünlü veya sakin bir mizaç yapısına sahip olması bu kapsamdadır.

Toplumsal ve bireysel yaşamı etkileyen, iyi, kötü, doğru, yanlış gibi yargılarda bulunmayı sağlayan temel standartlar ve ölçütlerdir. Örneğin, adalet, eşitlik ve özgürlük evrensel birer değer sistemi oluşturur.

Bir şeyin öyle olduğuna ilişkin doğrudan belirli nedenlere indirgenemeyen, sorgulama düzleminin dışına çıkarılmış peşin kabul ve öznel doğrulama biçimidir. Örneğin, yardımseverliğin insana vicdan huzuru vereceğine inanmak bir inanç boyutudur.

Mantıksal bir temele dayanan, fakat akla yatkın itirazlara da açık olan, lehte veya aleyhte tutumlara eşlik eden sözlü düşünce ve yorum ifadeleridir. Örneğin, bir siyasi olay veya ekonomik durum hakkında kişinin yaptığı kişisel yorumlar kanaattir.

Bireyin bir durum, olay, nesne veya kişi karşısında belli bir tavır ortaya koyma, olumlu ya da olumsuz değerlendirme ve davranış göstermeye hazır olma eğilimidir. Örneğin, bir markanın deterjanını iyi bulduğu için onu sürekli tercih etmek olumlu bir tutumdur.

Tutumun gerçeklere dayanan bilgi hazinesini, inançları, deneyimleri ve düşünceleri içeren zihinsel işleyiş boyutudur. Örneğin, bir ev hanımının satın aldığı temizlik maddesinin işini iyi yaptığını bilmesi bilişsel ögedir.

Tutumun hoşlanma veya hoşlanmama yönünü temsil eden, gerçeklerle tam olarak açıklanamayan duygusal tepki ve değerler bütünüdür. Örneğin, belirli bir iş arkadaşına karşı duyulan sempati veya antipati duygusal ögedir.

Tutumun sözlü ya da eylemsel ifadesi olup, duygu ve kanaatlere uygun hareket etme eğilimini yansıtan gözlenebilir faaliyettir. Örneğin, sevilen bir projeye gönüllü olarak ek mesai yapma davranışı sergilemek bu ögedir.

Bireyin işinden ve iş deneyimlerinin değerlendirilmesinden kaynaklanan haz verici, olumlu duygu durumudur. Örneğin, yaptığı işin sonucunda takdir gören bir çalışanın işinden zevk alması iş tatminini gösterir.

Çalışanın iş gereği, aslında hissetmediği duyguları sergileme ve maskeleme zorunluluğudur. Örneğin, hizmet sektöründe çalışan bir personelin müşteriye sürekli güleryüz göstermek zorunda kalması duygusal emektir.

Bireyin yaşamındaki olayların kendi kontrolünde mi yoksa dışsal etkenlerin kontrolünde mi olduğuna dair inanç sistemidir. Örneğin, içsel kontrol odağı güçlü olanlar olumsuz durumları kendi çabalarıyla aşabileceklerine inanırlar.

Muzaffer Sherif'e göre kişinin 'ben' (ego) sistemini oluşturan, bireyler arası farklılıkların sergilenmesine ve ilişkilerin düzenlenmesine yardımcı olan toplumsal tutum kategorisidir.

Bireyin tutumunun bilişsel, duygusal ve davranışsal unsurları arasında veya inançlarıyla eylemleri arasında çelişki bulunduğunda yaşadığı psikolojik uyumsuzluk durumudur.