← Ünite 12
Hukukun Temel Kavramları

Ünite 12: İdari Yargı, Anayasa Yargısı ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

1868 Yılı ve Şura-yı Devlet
Danıştay ilk olarak 1868 yılında Fransız Danıştayı (Conseil d'État) örnek alınarak 'Şura-yı Devlet' adıyla kurulmuştur. Günümüzde 1982 tarihli ve 2575 sayılı Danıştay Kanunu ile faaliyet göstermekte olup hem danışma hem de yüksek yargı organıdır.
24 Eylül 2012 Tarihi
Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru yolu Türk hukuk sisteminde 24 Eylül 2012 tarihi itibarıyla uygulanmaya başlanmıştır. Bireyler bu tarihten itibaren kamu gücü kaynaklı hak ihlalleri için AYM'ye başvurabilmektedir.
Hakkari Sulh Ceza Mahkemesi Kararı
TCK m.297/2'deki ceza infaz kurumuna yasak eşya sokma suçunda yetkinin idareye bırakılmasını kanunilik ilkesine aykırı bulan Hakkari Sulh Ceza Mahkemesi, somut norm denetimi başlatmış ve AYM 07.07.2011 tarihinde ilgili kuralı iptal etmiştir.
Türkiye'nin AİHS ve AİHM Süreci
Türkiye AİHS'i 4 Kasım 1950'de imzalamış, 10 Mart 1954 tarihli 6366 sayılı Kanunla onaylamıştır. Türk vatandaşlarına bireysel başvuru hakkı 28 Ocak 1987'de, AİHM'in zorunlu yargılama yetkisi ise 25 Eylül 1989'da tanınmıştır.

Anahtar Kavramlar

Yargı AyrılığıUyuşmazlıkların niteliklerine göre adli, idari ve anayasa yargısı gibi farklı yargı kollarında ayrı mahkemelerce çözümlenmesini ifade eden sistemdir. Örneğin idari işlemler idare mahkemelerinde, özel hukuk uyuşmazlıkları ise asliye hukuk mahkemelerinde görülür.
İptal Davasıİdari işlemlerin hukuka aykırı oldukları gerekçesiyle menfaati ihlal edilenler tarafından menfaat bağının bulunması şartıyla idari yargıda açılan ve işlemin geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılmasını hedefleyen dava türüdür.
Tam Yargı Davasıİdarenin eylem, işlem veya sözleşmelerinden dolayı kişisel hakları doğrudan zarara uğrayan kişilerin uğradıkları maddi veya manevi zararın tazmin edilmesi amacıyla açtıkları idari dava türüdür.
Soyut Norm DenetimiBir kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya TBMM İçtüzüğü'nün yürürlüğe girmesinden sonra somut bir olay veya dava beklenmeksizin doğrudan Anayasa Mahkemesi'nde açılan iptal davası yoludur.
Somut Norm DenetimiGörülmekte olan bir davada uygulanacak hukuk kuralının Anayasa'ya aykırı olduğu iddiasıyla, davaya bakan mahkeme tarafından konunun itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesi'ne taşınması usulüdür.
Bireysel BaşvuruTemel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen bireylerin, olağan iç hukuk yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne veya AİHM'e hak ihlali tespiti amacıyla yaptıkları ikincil nitelikteki başvuru yoludur.
Yüce DivanAnayasa Mahkemesi'nin, Cumhurbaşkanı, bakanlar ve yüksek yargı organı mensupları gibi üst düzey devlet görevlilerini görevleriyle ilgili işledikleri suçlardan dolayı yargıladığı özel yargılama sıfatıdır.
İçtihadı Birleştirme KararıDanıştay dairelerinin veya dava kurullarının kararları arasındaki görüş ayrılıklarını gidermek amacıyla alınan, Resmi Gazete'de yayımlanan ve idari yargı mercileri ile idareyi bağlayan içtihat kararlarıdır.
İstinafİlk derece idare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı Bölge İdare Mahkemesi nezdinde yapılan, hem olay (vakıa) hem de hukukilik denetimini kapsayan ikinci derece kanun yoludur.
TemyizBölge idare mahkemelerinin belirli kararları ile ilk derece mahkemelerinin bazı özel kararlarına karşı Danıştay nezdinde yapılan ve yalnızca hukuka uygunluk denetimi içeren son inceleme yoludur.
Dostane ÇözümAİHM nezdindeki yargılama sırasında mahkeme arabuluculuğuyla başvurucu ile davalı hükümetin uzlaşarak uyuşmazlığı tazminat veya tedbir karşılığında sona erdirmeleri usulüdür.
Tek Taraflı DeklarasyonAİHM önündeki uyuşmazlıkta dostane çözüm sağlanamadığında, davalı hükümetin ihlali kabul ederek zararı karşılayacağını bildirdiği ve başvuruyu düşüren resmi beyandır.
İkincillik İlkesiUluslararası yargı organlarına veya anayasa şikâyetine başvurmadan önce, ilgili devletin kendi ulusal hukukundaki tüm olağan idari ve yargısal başvuru yollarının eksiksiz tüketilmesi gerekliliğini ifade eden kuraldır.

Diğer Önemli Bilgiler

Anayasa Mahkemesi Üye Sayısı ve Yapısı

Anayasa Mahkemesi toplam 15 üyeden oluşur. Üyeler TBMM ve Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. Mahkeme iki bölüm ve bir Genel Kurul hâlinde çalışır; Genel Kurul en az 10 üyenin katılımı ile toplanır.

Dokunulmazlık İptal Başvuru Süreleri

TBMM tarafından yasama dokunulmazlığı kaldırılan veya milletvekilliği düşürülen üye, karar tarihinden itibaren 7 gün içinde AYM'ye iptal başvurusu yapabilir. AYM bu talebi 15 gün içinde kesin karara bağlar.

AİHM 4 Aylık Hak Düşürücü Süre

AİHS m. 35/1 uyarınca AİHM'e başvuru, iç hukuktaki nihai kararın ilgiliye tebliğ edildiği veya öğrenildiği tarihten itibaren 4 ay içinde yapılmalıdır. Sürenin geçirilmesi durumunda başvuru kabul edilemezlik kararıyla reddedilir.

Danıştay Üye Seçim Oranları

Danıştay üyelerinin 3/4'ü Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından idari yargı hâkim ve savcıları arasından, 1/4'ü ise Cumhurbaşkanı tarafından idari görevliler arasından seçilir. Üyelerin görev süresi 12 yıldır.

Somut Norm Denetiminde 5 Aylık Süre

Somut norm denetiminde ilk derece mahkemesi dosyayı AYM'ye gönderdikten sonra 5 ay boyunca kararı bekler. Bu süre içinde AYM karar vermezse mahkeme mevcut kanun hükmüne göre davayı sonuçlandırabilir.

Sınavda Dikkat Et

  • Süre karıştırmalarına dikkat edin: AYM bireysel başvuru süresi 30 gün iken, AİHM başvuru süresi kesin karardan itibaren 4 aydır.
  • Somut norm denetiminde yerel mahkemenin bekleme süresinin 5 ay olduğunu ve bu süre dolunca mahkemenin davaya devam edebileceğini unutmayın.
  • Danıştay üye seçim oranları sınavda sık sorulur: 3/4 HSK, 1/4 Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.
  • İdari yargıda savcılık kurumu bulunmadığını ve ilke olarak yazılı yargılama yapıldığını unutmayın.
  • Dokunulmazlığın kaldırılması kararlarına karşı AYM'ye başvuru süresinin 7 gün, AYM'nin karar verme süresinin 15 gün olduğunu hafızanızda tutun.
  • AİHM'in ulusal mahkeme kararlarını doğrudan iptal etme yetkisinin olmadığını, yalnızca hak ihlali tespiti ve tazminat kararı verdiğini unutmayın.