Ünite 5: Türk Hukukunda Gerçek Kişiler

Marmaris Trafik Kazası ve Ceninin Mirasçılığı

Ahmet kaza yerinde hayatını kaybettiğinde eşi Ayşe 4 aylık hamiledir. Ahmet'in mirasçılarının belirlenmesi Ayşe'nin doğum yapmasına bağlıdır. Bebek tam ve sağ doğarsa mirasçılar Ayşe ve bebek olur; ölü doğarsa miras Ayşe ile Ahmet'in anne-babasına kalır.

Atlas Okyanusu Uçak Kazası ve Ölüm Karinesi

2012 yılında Brezilya'dan Fransa'ya giden uçak 10 bin metrede parçalanarak okyanusa düşmüştür. Cesetleri bulunamayan yolcular için hayat tecrübelerine göre yaşama ihtimali bulunmadığından ölüm karinesi uygulanır ve mahkeme kararı olmaksızın mülki amir emriyle kütüğe ölüm kaydı düşülür.

Peru Dağcılık Olayı ve Gaiplik Süresi

Peru'ya dağcılık sporu için giden Selçuk'tan otelden ayrıldıktan sonra hiçbir haber alınamamıştır. Akıbeti tamamen belirsiz olan bu olayda haber alınamama sebebiyle gaiplik kararı istenebilmesi için son haber alma tarihinden itibaren 5 yıl geçmesi şarttır.

Ege Denizi Tekne Kazası ve 1 Yıllık Süre

Alabora olan teknedeki balıkçılardan birinin cesedi bulunamamıştır. Ölüm tehlikesi içinde kaybolma durumu söz konusu olduğundan, bu olay neticesinde gaiplik kararı istenebilmesi için kazanın üzerinden 1 yıl geçmesi gerekmektedir.

Anahtar Kavramlar

Hak EhliyetiKişilerin haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir. Kişilikle birlikte tam ve sağ doğumla başlar, genellik ve eşitlik ilkelerine dayanır.

Fiil EhliyetiKişinin kendi eylemleri ve irade açıklamalarıyla hukuki ilişkiler kurabilme, haklar kazanabilme ve borç altına girebilme güç ve iktidarıdır.

Ayırt Etme Gücü (Temyiz Kudreti)Kişinin eylem ve davranışlarının sebep, anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve iradesini bu kavrayışa uygun şekilde oluşturup davranabilme yeteneğidir. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sarhoşluk gibi nedenlerle ortadan kalkar.

Erginlik (Rüşt)Hukuk düzeninin kişinin kendi işlemlerini yapabilmesi için öngördüğü olgunluk durumudur. Kural olarak 18 yaşın tamamlanmasıyla kazanılır.

Kazai Rüşt (Yargı Kararıyla Ergin Kılınma)15 yaşını doldurmuş, ayırt etme gücüne sahip bir küçüğün, kendi talebi, veli/vasi rızası ve haklı bir koruma menfaatinin varlığı halinde mahkeme kararıyla ergin kılınmasıdır.

Tam EhliyetsizlerAyırt etme gücünden yoksun olan kişisel gruptur. Yaptıkları hukuki işlemler kural olarak kesin hükümsüzdür ve haksız fiillerinden kusur esasına göre sorumlu tutulmazlar.

Sınırlı EhliyetsizlerAyırt etme gücüne sahip olan ancak ergin olmayan küçükler ile ergin olup kısıtlanmış kişilerdir. İşlemleri yasal temsilci onayına bağlıdır; haksız fiillerinden sorumludurlar.

Sınırlı EhliyetlilerFiil ehliyetinin tüm koşullarına (ayırt etme gücü, erginlik, kısıtsızlık) sahip olan fakat çıkarlarını korumak amacıyla kendilerine yasal danışman atanmış kişilerdir.

Tam EhliyetlilerAyırt etme gücüne sahip, ergin olan ve kısıtlanmamış bulunan kişidir. Tüm hukuki işlemleri tek başına yapabilir ve haksız fiillerinden tam sorumludur.

Ölüm KarinesiBir kimsenin ölümüne kesin gözle bakılacak bir kaza veya olay içinde kaybolması ve cesedinin bulunamaması halinde mahkeme kararı olmadan mülki amir emriyle ölmüş kabul edilmesidir.

Birlikte Ölüm KarinesiBirden fazla kişiden hangisinin önce veya sonra öldüğünün ispat edilememesi durumunda hepsinin aynı anda ölmüş sayılması ilkesidir. Aynı anda ölenler birbirine mirasçı olamaz.

GaiplikÖlüm tehlikesi içinde kaybolan veya uzun süredir kendisinden haber alınamayan kimseler hakkında mahkeme kararıyla verilen ve kişiliği ölmüş gibi sona erdiren karardır.

CeninAnne rahmine düşmüş fakat henüz doğmamış olan çocuktur. Sağ ve tam doğmak kaydıyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetini kazanır.

Yasal DanışmanlıkKısıtlanması için yeterli sebep bulunmayan ergin bir kişinin belirli önemli hukuki işlemlerde görüşüne ve onayına başvurulması amacıyla atanan vesayet organı benzeri kurumdur.

Askıda HükümsüzlükBir hukuki işlemin yapıldığı anda henüz geçerli veya geçersiz olmayıp, geçerliliğinin yasal temsilcinin vereceği onaya veya rızaya bağlı olması durumudur.

Kan HısımlığıBirbirinden türeyen (üstsoy-altsoy) veya ortak bir esastan gelen (yansoy) kişiler arasında doğumla kurulan biyolojik ve hukuki bağdır.

Kayın (Sıhrî) HısımlığıEvlenme ile eşlerden biri ile diğer eşin kan hısımları arasında kurulan aynı tür ve derecedeki hukuki hısımlık ilişkisidir.

İsteğe Bağlı Yerleşim YeriBir kimsenin sürekli kalma niyetiyle ve kendi serbest iradesiyle oturmak üzere seçtiği yaşam faaliyetlerinin merkezi olan yerdir.

Adın GaspıBir kişinin adının üçüncü kişiler tarafından yetkisiz, haksız ve yetki sahibiymiş gibi kullanılması suretiyle kişilik hakkına yapılan saldırı türüdür.

Hakkaniyet SorumluluğuAyırt etme gücü olmayan tam ehliyetsizlerin verdikleri zararlardan, hakkaniyet gerektiriyorsa kusurları olmasa dahi hâkim kararıyla sorumlu tutulması durumudur (TMK m. 65).

Diğer Önemli Bilgiler

Organ Nakli Kanunu m.11 ve Beyin Ölümü

Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun'un 11. maddesi uyarınca ölüm tespiti kanunda belirtilen alanlardan en az iki uzman tabip tarafından kanıta dayalı tıp kurallarına uygun oybirliği ile yapılır ve mevzuatımız beyin ölümünü esas alır.

Gaiplik İlan Usulü ve Süreleri

Mahkeme gaiplik kararı vermeden önce gaip hakkında kamuya resmî ilan yapar. Bu ilan en az iki defa yapılmak zorundadır ve iki ilan arasında en az 6 aylık bir sürenin bulunması kanuni zorunluluktur.

Yapay Döllenme ve 300 Günlük Hamilelik Süresi

Mirasın açıldığı anda ceninin varlığını ve babalık karinesini tespit etmek amacıyla TMK m. 285 ve m. 302 gereğince doğumdan geriye doğru azami 300 günlük hamilelik süresi dikkate alınır.

2525 Sayılı Soyadı Kanunu

2525 sayılı Soyadı Kanunu kabul edilene kadar Türkiye'de soyadı taşıma zorunluluğu yoktu. Bu kanunun yürürlüğe girmesiyle birlikte her Türk vatandaşının bir soyadı taşıması kanuni bir zorunluluk haline gelmiştir.

Evlilik İçi ve Dışı Çocuğun Adının Koyulması

Evlilik içi doğan çocuğun önadını velayet hakkına sahip anne ve baba birlikte koyar (TMK m. 339/5). Evlilik dışı doğan çocuğun adını anne koyar; ana-babası bilinmeyen çocukların önadını ise nüfus memuru verir.

Anayasa Mahkemesi Kadının Soyadı İptal Kararı

Anayasa Mahkemesi, evlenen kadının kocanın soyadını almasını zorunlu kılan TMK m. 187 hükmünü iptal etmiştir. Mevcut uygulamada kadın kendi kızlık soyadını tek başına veya eşinin soyadıyla birlikte kullanabilmektedir.

Evlenme Yoluyla Erken Erginlik Yaş Sınırları

Hukukumuzda olağan evlenme yaşı 17 yaşın doldurulmasıdır ve veli izni gerektirir. Olağanüstü durumlarda ise 16 yaşını dolduran kişiler hâkim izniyle evlenebilir. Her iki durumda da kişi evlenmeyle kendiliğinden ergin olur.

Kazai Rüşt (Yargı Kararıyla Erginleşme) Yaş Sınırı

TMK m. 12 uyarınca bir küçüğün mahkeme kararıyla ergin kılınabilmesi için en az 15 yaşını doldurmuş olması, küçüğün talebi, korunmaya değer menfaati ve veli/vasi rızası şarttır.

Yasal Temsilcilerin Mutlak Yasak İşlemleri

TMK m. 449 gereğince tam ehliyetsizlerin veya sınırlı ehliyetsizlerin yasal temsilcileri (veli veya vasi), temsil ettikleri kişi adına kefil olamazlar, vakıf kuramazlar ve önemli bağışlamalarda bulunamazlar.

Hapis Cezasına Bağlı Kısıtlanma Süresi

TMK m. 407 uyarınca, 1 yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir hapis cezasına mahkûm olan her ergin birey kanun gereği kısıtlanır ve kendisine bir vasi atanır.

Geçici Ayırt Etme Gücü Kaybında Tazminat (TBK m.59)

Ayırt etme gücünü geçici olarak (örneğin alkol veya ilaç etkisiyle) kaybeden kimse verdi zararları ödemekle yükümlüdür. Ancak bu kaybı yaşamada hiçbir kusurunun olmadığını ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Sınavda Dikkat Et

Hak ehliyetinin 'genellik' ilkesinin hiçbir istisnası yoktur; ancak 'eşitlik' ilkesi yaş, sağlık ve yabancılık gibi nedenlerle sınırlandırılabilir. Sınavlarda ikisini karıştırmayın.
Ölüm karinesinde doğrudan mülki amir emriyle nüfusa ölüm kaydı düşülür ve mahkeme kararı aranmaz. Gaiplikte ise mutlaka mahkeme kararı ve ilan usulü şarttır.
Birlikte ölüm karinesinde ölenler birbirine mirasçı OLA-MAZ. Sınavda miras paylaşımı sorularında bu kurala dikkat edin.
Kazai rüşt (yargı kararıyla ergin kılınma) alt yaş sınırı 15'tir. Evlenmeyle erginlikte ise olağan yaş 17, olağanüstü yaş 16'dır.
Tam ehliyetsizlerin işlemleri 'kesin hükümsüz'dür (hâkim resen dikkate alır). Sınırlı ehliyetsizlerin yasal temsilci iznine tabi işlemleri ise 'askıda hükümsüz'dür.
Kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlamada bulunmak (TMK m. 449) YASAK İŞLEMLERDİR. Yasal temsilci rıza verse dahi ne tam ehliyetsiz ne de sınırlı ehliyetsiz bu işlemleri yapamaz.