Ünite 9: Sağlık İşletmelerinde Maliyet ve Maliyet Yönetimi

MR Cihazı Amortisman Hesabı Örneği

Metinde verilen somut örneğe göre, bir araştırma hastanesi 900.000 ₺ değerinde bir MR cihazı satın almıştır. Cihazın faydalı ömrü 10 yıl olarak kabul edildiğinde yıllık amortisman oranı %10, yıllık amortisman tutarı 90.000 ₺ ve aylık amortisman bedeli ise 7.500 ₺ olarak hesaplanmaktadır.

Radyoloji Bölümü Aylık Sabit Maliyet Toplamı

MR cihazının aylık amortisman bedeli olan 7.500 ₺'ye, makinenin aylık 4.000 ₺ tutarındaki bakım onarım gideri ve makinayı çalıştıran teknisyenlerin aylık 16.500 ₺ tutarındaki maaş gideri eklendiğinde, radyoloji bölümünün aylık toplam sabit maliyeti (TFC) 30.000 ₺ olarak gerçekleşmektedir.

Türkiye'deki Hastanelerde Personel Gideri Oranı

Türkiye'de sağlık işletmeleri üzerine yapılan bilimsel araştırmaların sonuçlarına göre, hastanelerin toplam işletme maliyetlerinin %60 ile %70 gibi çok büyük bir kısmını personel giderleri oluşturmaktadır. Bu durum sağlık sektörünün yüksek düzeyde emek yoğun yapısını kanıtlamaktadır.

DSÖ'nün 7 Aşamalı Maliyet Analizi Süreci

Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) Shepard ve arkadaşları tarafından 2000 yılında hazırlanan raporuna göre, hastanelerde maliyet analizi çalışmaları çıktıların belirlenmesinden başlayıp sonuçların raporlanmasına kadar uzanan tam 7 aşamalı standart bir süreç takip edilerek gerçekleştirilmektedir.

Anahtar Kavramlar

Fırsat MaliyetiEkonomik bir seçim yapılırken vazgeçilmek zorunda kalınan ikinci en iyi alternatif ya da vazgeçme maliyetidir. Örneğin, hastanenin bütçesini yeni bir MR cihazı yerine yoğun bakım ünitesini genişletmeye harcaması durumunda vazgeçilen MR cihazının getireceği fayda fırsat maliyetidir.

Doğrudan MaliyetlerSağlık hizmetinin sunumuyla doğrudan ilişkilendirilebilen yatak hizmetleri, ilaç, tıbbi malzeme, laboratuvar testleri ve sağlık personeli ücretleri gibi harcamalardır. Bu maliyetler hizmet sunumu esnasında doğrudan hastaya veya ilgili departmana yüklenebilir.

Dolaylı MaliyetlerTeşhis ve tedavi sürecinde hastanın veya yakınlarının uğradığı iş gücü, zaman ve verimlilik kayıpları gibi parasal olmayan veya dolaylı olarak ortaya çıkan kayıplardır. Örneğin, bir hastanın tedavi süresince işe gidememesi nedeniyle uğradığı kazanç kaybı bu gruptadır.

Görünmeyen MaliyetlerHasta ve yakınlarının hastalık süresince yaşadığı acı, sızı, ızdırap ve psikolojik olumsuzluklar gibi elle tutulamayan ancak yaşam kalitesini doğrudan etkileyen maliyetlerdir. Örneğin, kanser tedavisi gören bir hastanın çektiği psikolojik sıkıntılar bu kapsamdadır.

Sabit Maliyet (TFC)Üretim miktarından veya hasta sayısından bağımsız olarak değişmeyen, işletmenin her halükarda katlanmak zorunda olduğu maliyetlerdir. Hastane binasının kirası, alınan tıbbi cihazların amortismanları ve güvenlik harcamaları sabit maliyetlere örnektir.

Değişken Maliyet (TVC)Üretilen hizmet miktarına veya tedavi edilen hasta sayısına bağlı olarak doğrudan değişen maliyetlerdir. Laboratuvar testlerinde kullanılan kitler, ameliyat sarf malzemeleri ve çekilen röntgen filmleri değişken maliyetlerin başlıca örnekleridir.

Karma MaliyetHem sabit hem de değişken maliyet unsurlarını bünyesinde barındıran, belirli bir faaliyet hacmine kadar sabit kalıp sonrasında değişkenlik gösteren maliyetlerdir. Örneğin, hastanenin elektrik faturasının temel aydınlatma kısmı sabitken, yatan hasta sayısına bağlı cihaz kullanımıyla artan kısmı değişkendir.

Ortalama Sabit Maliyet (AFC)Üretilen her bir hizmet veya ürün başına düşen sabit maliyet miktarını ifade eder. Toplam sabit maliyetin toplam üretim miktarına bölünmesiyle (TFC/Q) hesaplanır ve üretim arttıkça birim başına düşen pay azaldığı için sürekli aşağı yönlü bir eğri çizer.

Marjinal Maliyet (MC)Ekstra bir birim hizmet veya ürün üretimi sonucunda toplam maliyette meydana gelen değişim miktarını gösteren ilave maliyettir. Örneğin, hastanede çekilen MR sayısının 100'den 101'e çıkarılmasının getirdiği ek harcamadır.

İçsel Ölçek Ekonomileriİşletmenin kendi üretim ölçeğini ve büyüklüğünü artırması sonucunda uzmanlaşma, teknolojik üstünlük ve büyük miktarlı satın alımlarla birim maliyetlerini düşürebilmesidir. Büyük hastanelerin sarf malzemelerini toplu alarak ucuza getirmesi buna örnektir.

Dışsal Ölçek Ekonomileriİşletmenin kendi faaliyetlerinden bağımsız olarak, faaliyette bulunduğu endüstrinin büyümesi veya çevresel altyapının gelişmesi sayesinde elde ettiği maliyet avantajlarıdır. Sağlık sektöründeki genel teknolojik gelişmelerin cihaz fiyatlarını düşürmesi buna örnektir.

Pozitif DışsallıkBir üretim veya tüketim faaliyetinin, bu faaliyetle doğrudan ilgisi olmayan üçüncü kişilere bedelsiz olarak sağladığı olumlu yan etkiler ve faydalardır. Bulaşıcı hastalıklara karşı yapılan aşılar ve genel sağlık taramaları en belirgin örnekleridir.

Negatif DışsallıkBir ekonomik faaliyetin, bu faaliyetle doğrudan ilgisi olmayan üçüncü şahıslara veya topluma yüklediği olumsuz yan etkiler ve maliyetlerdir. Bir fabrikanın bacasından çıkan gazların çevre halkında solunum yolu hastalıklarına yol açması buna örnektir.

Tıbbi YönetimSağlık işletmelerinde hasta bakım ve tedavi hizmetlerini sunan servislerin, polikliniklerin, hemşirelik hizmetlerinin ve tıbbi personelin yönetimini kapsayan uzmanlaşmış yönetim alanıdır. Doğrudan klinik süreçlerin kalitesi ve organizasyonu ile ilgilenir.

Maliyet MuhasebesiHizmetlerin üretilmesiyle ilgili maliyet unsurlarını saptayan, ölçen, analiz eden ve raporlayan, yöneticilerin planlama ve kontrol kararlarına veri sağlayan bilgi sistemidir. Hastanelerde hangi branşın ne kadar maliyet oluşturduğunu belirlemek için kullanılır.

Diğer Önemli Bilgiler

Büyük Hastanelerin Yatak Doluluk Avantajı

Büyük hastaneler, ani acil durumlar için yataklarının bir kısmını boş tutmak zorundadır. Ancak büyük bir hastanenin tedbiren boş bıraktığı yatak sayısı, onun toplam kapasitesinin yarısına sahip olan iki küçük hastanenin ayrı ayrı boş bırakmak zorunda olduğu toplam yatak sayısından daha azdır.

Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri Örnekleri

Metne göre aile hekimliği, aile sağlığı merkezleri, ana çocuk sağlığı ve aile planlaması merkezleri, dispanserler ile teşhis ve tarama merkezleri birinci basamak sağlık hizmeti sunan, ulaşılan hasta sayısı fazla ancak maliyeti düşük olan kurumlardır.

Üçüncü Basamak Sağlık Hizmetleri Örnekleri

Eğitim araştırma hastaneleri ve bölge eğitim hastaneleri tarafından sunulan, yoğun bilgi, ileri teknoloji ve uzmanlık gerektiren, birinci ve ikinci basamakta tedavisi mümkün olmayan karmaşık hastalıkların tedavi edildiği en yüksek maliyetli basamaktır.

Çimento Fabrikası ve Negatif Dışsallık Örneği

Ulaştırma maliyetini düşürmek için liman yanına kurulan bir çimento fabrikasının bacasından çıkan gazlar rüzgarla şehre yayılarak hava kirliliğine yol açmaktadır. Bu durum, üretilen çimentonun toplumsal maliyetinin özel maliyetinden çok daha yüksek olmasına sebep olan somut bir negatif dışsallıktır.

Devletin Negatif Dışsallık Müdahaleleri

Devlet, çevre kirliliği ve sağlığa zararlı durumları önlemek amacıyla çevre temizlik vergisi uygulamakta, fabrikalara filtre takma zorunluluğu getirmekte, teşvikler ve yasaklayıcı düzenlemelerle negatif dışsallıkları azaltmaya çalışmaktadır.

Sağlık Hizmetlerinde Ücretlendirme Politikası

Türkiye'de sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak sağlık işletmelerinde sunulan hizmetlerin ücretlendirilmesi serbest piyasa maliyetlerine göre değil, Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen resmi tarifelere göre yapılmaktadır.

Sağlıkta Gelir Kaybı ve Fatura Hatası Nedeni

Sağlık işletmelerinde sunulan hizmetlerin, kullanılan ilaçların ve tıbbi sarf malzemelerinin bir kısmının hastalara çıkarılan faturalara eksik yazılması nedeniyle kurumlardan tahsil edilememesi, hastanelerde ciddi boyutlarda gelir kaybına yol açmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Kısa dönemde en az bir girdinin sabit olduğunu, uzun dönemde ise tüm girdilerin ve maliyetlerin değişken hale geldiğini sınavda kesinlikle unutmayın.
Ortalama sabit maliyetin (AFC) üretim miktarı arttıkça sürekli azalan bir eğri çizdiğini bilin; çünkü toplam sabit maliyet değişmezken payda sürekli büyür.
Marjinal maliyet (MC) eğrisinin, ortalama toplam maliyet (ATC) ve ortalama değişken maliyet (AVC) eğrilerini her zaman minimum noktalarında kestiğini grafik soruları için aklınızda tutun.
Türkiye'deki hastanelerde en büyük maliyet kaleminin %60-70 oranıyla personel giderleri olduğunu sınavda doğrudan bilgi sorusu olarak görebilirsiniz.
Sağlık hizmet basamaklarında maliyet sıralamasının Üçüncü Basamak > İkinci Basamak > Birinci Basamak şeklinde olduğunu, çünkü basamak yükseldikçe teknoloji ve uzmanlık ihtiyacının arttığını unutmayın.
Aşılar ve bulaşıcı hastalık tedavilerinin pozitif dışsallık, çevre kirliliği ve tıbbi atıkların ise negatif dışsallık yarattığı bilgisi sınavlarda sıkça karşınıza çıkabilir.