Bilimsel araştırmanın yaklaşımı ne olursa olsun, Maxwell (1996) tarafından tanımlanan beş temel bileşeni bulunmaktadır. Bu bileşenler amaç, kuramsal/kavramsal çerçeve, araştırma soruları, yöntem ve geçerliliktir. Bu bileşenlerin formatı, öncelik sırası ve birbirleriyle olan ilişkileri nitel ve nicel yaklaşımlara göre farklılık gösterse de, her birinin üstlendiği temel işlevler ve cevap aradığı sorular aynı kalmaktadır.
Amaç bileşeni, araştırmanın yapılma nedenini ortaya koyar ve çalışmanın yürütülmesinin temel sebebini açıklar. Kuramsal çerçeve ise araştırmayı yönlendirecek olan teorileri, inançları, alanyazını, ön çalışmaları ve kişisel deneyimleri kapsar. Araştırma soruları, çalışmanın net olarak neyi bilmek ve anlamak istediğini belirleyen, diğer tüm bileşenlerin odağında yer alan sorulardır. Yöntem bileşeni, verilerin toplanması, analizi ve yorumlanmasında kullanılacak yaklaşım ve teknikleri belirlerken; geçerlilik bileşeni ise sonuçların inandırıcılığını ve doğruluğunu sorgular.
Araştırma bileşenlerinin kendi aralarındaki uyumu ve ilişkisi, araştırmanın kalitesini doğrudan etkiler. Yöntemin amaca uygun olması, kuramsal çerçevenin yönteme rehberlik etmesi ve tüm bileşenlerin araştırma sorularını referans alması gerekir. Araştırma soruları bu noktada birleştirici bir köprü görevi üstlenerek bileşenler arasındaki uyumun kendiliğinden sağlanmasına yardımcı olur.
Nicel ve nitel araştırmalar, bilgi üretme mantığı ve süreçlerin işleyişi açısından birbirlerinden tamamen farklı yollar izlerler. Nicel araştırmalar tümdengelim mantığıyla hareket eder. Bu yaklaşımda süreç, mevcut bir kuramdan yola çıkarak bu kuramın ne ölçüde işlediğini test etmek üzere hipotezlerin geliştirilmesi, olasılığa dayalı örneklem seçimi, doğrusal veri toplama süreci ve hipotezlerin test edilerek teorinin güncellenmesi veya doğrulanması şeklinde ilerler.
Nitel araştırmalar ise tümevarım yaklaşımını benimser. Süreç, belirli bir problem durumunun belirlenmesiyle başlar, alanyazın ve kavramsal çerçeveye göre esnek araştırma soruları yapılandırılır. Katılımcıların belirlenmesinde amaçsal örnekleme tercih edilir. Veri toplama süreci esnektir ve ölçme araçları süreç içerisinde değişkenlik gösterebilir. Analiz aşamasında yorumlama, açıklama ve çıkarımlar yapılarak yeni bir teori, açıklama veya anlayış modeli ortaya konulmaya çalışılır.
Nitel araştırmalarda her çalışmanın sonunda çok güçlü ve evrensel bir teori ortaya çıkması beklenmez. Buradaki teoriden kasıt, çalışılan durumu, olayı ya da olguyu açıklayan yeni bir anlayış, ilke ya da açıklama modelinin geliştirilmesidir. Süreç döngüsel bir yapıya sahip olup, analiz aşamasından sonra ihtiyaç duyulması halinde tekrar veri toplama aşamasına geri dönülebilmektedir.
Nitel araştırmalar genellikle esnek ve dinamik bir yapıya sahiptir. Süreç içerisindeki adımların sırası katı kurallarla belirlenmemiştir ve araştırmacılar süreç esnasında ortaya çıkan yeni gelişmelere bağlı olarak kararlarını değiştirebilirler. Bu esneklik, araştırmanın sistemsiz veya belirsiz olduğu anlamına gelmez; aksine nitel araştırmalar kendi içinde tutarlı ve belirli bir metodolojik sistematiğe uygun olarak yürütülür.
Nitel araştırma tasarımı, sonuçtan ziyade sürecin kendisine odaklanır. Tümevarım mantığı işlediği için, odaklanılan durum, olgu ya da işleyiş doğal ortamı içerisinde derinlemesine incelenir, tartışılır ve yorumlanır. Sürecin temel adımları; problem durumunun belirlenmesi ve alanyazın taraması, amaç ve araştırma sorularının oluşturulması, yöntemin (örneklem, veri toplama ve veri analizi) tasarlanması, bulguların yazılması, tartışma ve sonuç aşamalarından oluşur.
İyi bir nitel araştırma tasarımı, tüm bu bileşenlerin birbiriyle uyum içinde bir araya geldiği ve hedeflenen derinlemesine anlayışa etkili bir şekilde ulaşılmasını sağlayan tasarımdır. Araştırmacı, süreç boyunca adımlar arasındaki ilişkileri bütüncül bir bakış açısıyla yönetmeli ve her aşamada araştırma sorularını temel referans noktası olarak kabul etmelidir.
Bilimsel araştırma bir bilgi üretme sürecidir ve her araştırma bir eksikliğin giderilmesi, bir ihtiyacın karşılanması veya bir probleme çözüm bulunması amacıyla başlar. Araştırma fikirleri kişisel deneyimlerden, tartışmalardan, uygulamada karşılaşılan zorluklardan veya önceki araştırma sonuçlarından doğabilir. İyi bir araştırma konusunun ilgi çekici, araştırılabilir, önemli, araştırma koşullarına uygun ve etik kurallara bağlı olması gerekir.
Araştırma fikrinin bilimsel bir araştırma problemine dönüştürülmesinde alanyazın taraması hayati bir rol oynar. Alanyazın taraması, bilimsel olarak üretilen ve yayınlanan bilgilerin arasından araştırma amacı için gerekli olanların seçilmesi, incelenmesi ve raporlanması sürecidir. Bu süreç; konunun belirlenmesi, anahtar kelimelerin seçilmesi, taranacak kaynakların belirlenmesi ve elde edilen bilgilerin sentezlenerek raporlanması adımlarını içerir.
Etkili bir alanyazın taraması, çalışılacak konudaki boşluğu net bir şekilde ortaya koymalı ve planlanan çalışmanın bu boşluğu ne ölçüde dolduracağını göstermelidir. Alanyazın taraması sadece kaynakların listelenmesi değil, aynı zamanda konuya ilişkin teorik bakış açılarının ve çelişkilerin tartışılarak araştırma probleminin somutlaştırılması sürecidir.
Araştırma deseni, araştırma sorularına cevap bulabilmek amacıyla çalışma grubunun belirlenmesi, verilerin toplanması ve analizi süreçlerini kapsayan genel yol haritasıdır. Nitel araştırmalarda yaygın olarak kullanılan beş temel desen bulunur. Bunlar durum çalışması, kültür analizi, olgu bilimi, kuram oluşturma ve anlatı/biyografi desenleridir. Her desenin kendine özgü odak noktaları ve veri toplama öncelikleri vardır.
Durum çalışması, sınırları belirlenmiş bir durumun, olayın veya olgunun doğal şartları değiştirilmeden derinlemesine incelenmesidir. Kültür analizi, bir grubun davranışlarını ve kültürel örüntülerini doğal ortamında uzun süreli gözlem yoluyla incelemeyi hedefler. Olgu bilim ise bireylerin doğrudan yaşadıkları ancak üzerinde derinlemesine düşünmedikleri olgulara yükledikleri anlamları ve deneyimleri ortaya çıkarmayı amaçlar.
Kuram oluşturma, verilerden hareketle önceden bilinmeyen örüntülerin keşfedilmesini ve açıklayıcı bir model geliştirilmesini sağlar. Anlatı ve biyografi çalışmaları ise bireylerin, grupların veya kuruluşların yaşam deneyimlerini, dönüm noktalarını ve değişime nasıl uyum sağladıklarını görüşmeler ve belgeler yoluyla raporlayan desenlerdir. Araştırmacı, amacına en uygun deseni seçerek çalışmasını yapılandırır.
Nitel araştırmalarda nicel araştırmalardaki gibi evreni temsil etme ve sonuçları genelleme kaygısı bulunmaz. Bu nedenle 'örneklem' yerine genellikle 'çalışma grubu' ifadesi tercih edilir. Nitel araştırmalarda asıl amaç, rastgele seçim yapmak yerine, araştırma sorusuna en zengin ve derinlemesine bilgiyi sağlayabilecek katılımcılara ulaşmaktır. Bu doğrultuda amaçlı örnekleme teknikleri kullanılır.
Amaçlı örnekleme, araştırmacının kendi bilgi ve birikimine dayanarak araştırmanın amacına en uygun birimleri veya bireyleri seçmesidir. Bu kapsamda sıkça kullanılan yöntemlerden biri olan kolay ulaşılabilir örnekleme, araştırmacıya hızlı ve pratik veri toplama imkanı sunar. Kritik durum örneklemesi, araştırma konusuyla ilgili en belirgin ve önemli durumların incelenmesini hedeflerken; maksimum çeşitlilik örneklemesi ise farklı özelliklere sahip birimler arasındaki ortak ve benzer yönleri ortaya çıkarmak için kullanılır.
Nitel araştırmalarda örneklem büyüklüğü önceden kesin formüllerle belirlenmez; araştırma sorusunun derinliğine ve sürecin gidişatına göre esnek bir şekilde değişebilir. Araştırma ilerledikçe ortaya çıkan yeni boyutlar örneklemin genişletilmesini gerektirebilir. Önemli olan, toplanan verilerin araştırma sorularını tam olarak cevaplayacak doygunluğa ulaşmasıdır.
Nitel araştırmalarda derinlemesine bilgi elde etmek amacıyla yapılandırılmamış veya yarı yapılandırılmış veri toplama araçları kullanılır. En sık başvurulan üç temel teknik görüşme, gözlem ve doküman analizidir. Hangi tekniğin seçileceği doğrudan araştırma sorularına ve hedeflenen verinin doğasına bağlıdır. Araştırmacılar verilerin geçerliliğini artırmak için birden fazla tekniği bir arada kullanarak veri çeşitlemesi (triangulation) yapabilirler.
Görüşme tekniği, katılımcıların deneyimlerini, hislerini ve eylemlerinin gerekçelerini kendi kelimeleriyle ortaya koymalarını sağlar. Yapılandırılmış ve yapılandırılmamış olarak tasarlanabilen görüşmeler, araştırmacıya esnek ve derinlemesine bilgi toplama fırsatı sunar. Gözlem tekniği ise olayların ve sözel olmayan davranışların doğal ortamlarında, aktif veya pasif olarak tüm duyu organlarıyla incelenmesine olanak tanır.
Doküman analizi, araştırılan konuyla ilgili yazılı materyallerin, raporların, mektupların veya günlüklerin incelenmesi sürecidir. Doküman analizi, veri toplamada çeşitlilik sağlamasının yanı sıra ekonomik olması ve zamandan tasarruf sağlaması açısından önemli avantajlar sunar. Her tekniğin kendine özgü güçlü yönleri ve sınırlılıkları bulunmaktadır.
Nitel veri analizi, toplanan ham verilerin düzenlenmesi, kodlanması ve tematik olarak gruplandırılması sürecidir. Analiz süreci esnektir ve veriler toplanırken de başlayabilir. Analizde, önceden belirlenmiş bir kuramsal çerçeveye göre kodlama yapılıyorsa betimsel analiz; kodlar doğrudan verilerden hareketle çıkarılıyorsa içerik analizi yöntemi tercih edilir. Analizin güvenirliği için genellikle birden fazla araştırmacı kodlama yapar.
Bulguların yazılması aşamasında, analiz edilen verilerin okuyucuya en açık ve net şekilde sunulması hedeflenir. Nitel araştırmalarda bulgular sunulurken katılımcıların ifadelerinden doğrudan alıntılara, diyaloglara, benzetmelere ve analojilere yer verilir. Katılımcıların karşıt görüşleri, çelişkili ifadeleri veya yaşadıkları çatışmalar olduğu gibi, değiştirilmeden raporda sunulmalıdır.
Raporlama formatı seçilen araştırma desenine göre değişiklik gösterebilir. Örneğin, durum çalışmasında temalar belirli bir sıra dahilinde sunulurken, kuram oluşturma çalışmasında geliştirilen modelin sembolik veya görsel gösterimine yer verilir. Bulguların sunumunda kavram haritaları, karşılaştırma tabloları ve şemalar gibi görsel unsurlardan da yararlanılabilir.
Tartışma ve sonuç bölümünde, elde edilen bulguların kuramsal çerçeve ve alanyazındaki diğer çalışmalarla karşılaştırması yapılır. Araştırmacı, bulguların ne anlama geldiğini kendi yorumları ve deneyimleriyle harmanlayarak açıklar. Bu aşamada çalışmanın sınırlılıkları dürüstçe ortaya konmalı, uygulamaya ve gelecek araştırmalara yönelik somut öneriler sunulmalıdır.
Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik, nicel araştırmalardaki gibi istatistiksel katsayılarla değil; inandırıcılık, tutarlılık, aktarılabilirlik ve teyit edilebilirlik gibi kavramlarla açıklanır. İç geçerlilik bulguların gerçeği yansıtma derecesini, dış geçerlilik ise sonuçların benzer ortamlara uygulanabilirliğini ifade eder. Güvenilirlik ise sürecin tutarlılığı ve tekrar edilebilirliği ile ilgilidir.
Geçerlilik ve güvenilirliği artırmak için araştırmacılar veri çeşitlemesi yapabilir, süreç boyunca uzman desteği alabilir, elde ettikleri analizleri katılımcılara teyit ettirebilir ve araştırma sürecini tüm detaylarıyla raporlayabilirler. Ayrıca toplanan tüm ham verilerin, ses kayıtlarının ve kodlama anahtarlarının saklanması da teyit edilebilirlik açısından kritik öneme sahiptir.