Toplum kavramı, sosyal bilimlerde kimlik, aidiyet, benzerlik, farklılık, içerme, dışlama, yer ve zaman gibi süreçleri kapsayan çok boyutlu, mekânsal ve sosyal bir olgudur. Literatürde kavramın karmaşıklığını gösteren birçok çalışma yapılmıştır; örneğin Hillery (1955) ile Bell ve Newby (1971) çalışmalarında 98 farklı tanıma ulaşırken, Cohen (1985) 90'dan fazla tanımı kataloglamıştır. Sosyal bilimler alanında üzerinde uzlaşılan temel nokta, toplumun insanların etkileşimleri ile ilgili olması ve temel yapı taşının birey olmasıdır. Tanımlardaki ortak unsurlar ise coğrafi alan, sosyal etkileşim, ortak bağlar ve paylaşılan duygulardır.
Mattessich ve Monsey (1997) toplumu coğrafi olarak tanımlanan bir alanda yaşayan, birbirleriyle ve yaşadıkları yerle sosyal ve psikolojik bağları olan insanlar olarak tanımlar. Cohen (1985) ise toplumun sembolik rolünü vurgulayarak, onu insanlarla sınırlı bir bütün içinde kimlik duygusu uyandıran değerler, normlar ve ahlaki kodlar sistemi olarak kabul eder. Genel bir özetle toplum; belirli coğrafi sınırlar içinde, ortak yaşam kültürü geliştirmiş, tarih, kültür ve ekonomi gibi ortak paydalara sahip, kendilerini bir bütün olarak gören ve karşılıklı etkileşim içinde bulunan bireylerin oluşturduğu en geniş örgütlenmiş yapıdır.
Warren (1978) toplumu yerellik ile ilgili önemli sosyal işlevleri yerine getiren sosyal birimler ve sistemlerin kombinasyonu olarak görür. Warren'a göre bir toplumun yerine getirmesi gereken beş temel fonksiyon bulunur. Bunlar: bireylere geçim kaynağı sağlayan üretim-dağıtım-tüketim; norm ve değerlerin aktarıldığı toplumsallaşma; üyelerin değerlere bağlılığını zorunlu kılan sosyal kontrol; arkadaşlık ve sosyal ilişkileri geliştiren sosyal katılım; son olarak da tek bir kişinin gücünü aşan acil görevlerin iş birliğiyle çözülmesini sağlayan karşılıklı destektir.
Toplumsal yapılar zaman içinde teknolojik gelişmeler, toplumlar arası etkileşimler ve asimilasyon gibi nedenlerle değişime uğrar. Bu sosyal değişmeler yoksulluk, evsizlik, sosyal dışlanma, işsizlik, çocuk istismarı, kadına yönelik şiddet ve ayrımcılık gibi çeşitli sosyal sorunları da beraberinde getirebilir. Sosyal hizmet uzmanları, dezavantajlı grupların toplumsal yaşama katılımını sağlamak, kaynaklardan eşit şekilde yararlanmalarına destek olmak ve sosyal adaleti gerçekleştirmek amacıyla bu değişim süreçlerinde aktif rol oynarlar.
Toplumla çalışma, bir topluluğu ya da toplumu sahip olduğu ekonomik ve toplumsal konumundan istendik başka bir konuma getirmek amacıyla yapılan düzenli çalışmaların tümüdür. Toplumla sosyal çalışma ise yerel, yöresel ya da genel anlamda bir topluluğun genel kalkınması yönünde, sosyal hizmet mesleğini ilgilendiren sosyal sorunların çözümlenmesi, birey-toplum uyumunun sağlanması ve toplumun gelişme hızının artırılması amacıyla sosyal hizmet uzmanları tarafından mesleğe uygun tekniklerle yürütülen çalışmalardır.
Ross (1967) toplum çalışmasını, bir topluluğun ihtiyaçlarını veya hedeflerini belirlediği, onlara öncelik verdiği, üyelerle çalışma isteği ve çeşitli sorunlarla başa çıkacak kaynaklar bulduğu bir süreç olarak tanımlar. Kramer ve Specht (1975) ise profesyonel bir değişim temsilcisinin, demokratik değerler sistemi içinde özel sorunlarla başa çıkmak için planlı kolektif eylemde bulunulmasına yardımcı olduğu müdahale yöntemleri olarak ele alır. Toplum çalışması mikro (yerel sosyal politika), mezzo (bölgesel politika) ve makro (devlet sosyal politikası) olmak üzere üç boyutta gerçekleştirilir.
Toplum sosyal hizmeti; kendi kendine yardım, gönüllülük ve yerel hizmetlere erişimi kolaylaştırma gibi bileşenlerle ilişkilidir. Bireysel ve grup problemlerini ele almak ve sorunların ortaya çıkmasını önlemek için resmî ve gayri resmî ağlarla karşılıklı ilişki ve destek üzerine odaklanır. Toplumla sosyal hizmet uygulamasında yer alan temel yöntemler; bireyleri bir araya getirme süreci olan örgütlenme, strateji geliştirmeyi kapsayan planlama, yaşam koşullarını iyileştirmeyi amaçlayan kalkınma ve güç dengesini zayıf olandan yana değiştirmeyi hedefleyen değişimi içerir.
Rothman (1995) toplum sosyal hizmeti müdahalelerini üç temel klasik model altında toplamıştır: Yerel Gelişim Modeli, Sosyal Planlama Modeli ve Sosyal Eylem Modeli. Yerel Gelişim Modeli, topluluk sakinlerinin sorun çözme ve sosyal entegrasyon kapasitelerini geliştirmek için geniş kilit paydaşları dâhil eden mahalle temelli bir stratejidir. Demokratik yöntemler, uzlaşma, gönüllü dayanışma ve yerel liderliğin geliştirilmesi bu modelin temel vurgularıdır.
Sosyal Planlama Modeli, toplumda ihtiyaç duyan bireylere gerekli mal ve hizmetleri ulaştırmaya yönelik planları ve politikaları içeren, meslek elemanlarının uzmanlığını kullanan teknik bir problem çözme sürecidir. Bu modelde uzmanın rolü verileri toplamak, analiz etmek ve program tasarlamaktır. Sosyal Eylem Modeli ise toplumun koşullarını ve kaynaklarını geliştirmek, güç dengesini değiştirmek ve dezavantajlı grupların haklarını savunmak için protesto, boykot ve yüzleşme gibi taktikleri içeren kolektif bir hareketliliktir.
Klasik modellerin karar alma süreçlerine toplum üyelerini yeterince katmaması ve rasyonel/teknik sınırlılıkları nedeniyle yeni arayışlara gidilmiştir. Bu doğrultuda geliştirilen Motivasyon ve İkna Süreci (MİS - MAP), teorik bir güçlendirme çerçevesi içinde ikna edici psikoloji, motivasyonel danışmanlık ve toplum katılımını merkeze alan karma bir yaklaşımdır. MİS, topluluk üyelerinin kurumlarla kendi kendine müzakere becerilerini geliştirmelerine ve sosyal hizmetin etik ilkeleri doğrultusunda güçlenmelerine yardımcı olur.
Toplumla sosyal hizmet uygulama süreci belirli aşamalardan oluşur. İlk aşama olan Tanışma/Bağlantı Kurma aşamasında uzman, hedef toplumu farklı yönleriyle inceler ve analiz eder. Ön Değerlendirme aşamasında hedef toplumu saptama, özelliklerini ortaya koyma, farklılıkları tanıma ve yapıyı belirleme görevleri yerine getirilir. Planlama aşamasında problemler önceliklendirilir, gereksinimler belirlenir ve müdahale düzeyleri netleştirilir. Uygulama aşamasında ise seçilen modeller doğrultusunda kaynaklar harekete geçirilir.
Son Değerlendirme aşamasında programların amaçlarına ulaşıp ulaşmadığı analiz edilir; bu kapsamda süreç analizi ve program çıktı analizi gibi yöntemler kullanılır. Sonlandırma aşamasında, büyük sistemlerde hedeflenen değişikliklerin kurumsallaştığı ve yerel liderliğin oluştuğu görüldüğünde süreç bitirilir. Son aşama olan İzleme aşamasında ise sonlandırmadan sonra müdahalenin kalıcı etkileri ve benzer sorunların yeniden ortaya çıkıp çıkmadığı denetlenir.
Bu süreçte sosyal hizmet uzmanları çok çeşitli roller üstlenirler. Topluluk organizatörü olarak insanları değişim için bir araya getirirler; ihtiyaç analizcisi olarak sorunları önceliklendirirler; proje yöneticisi olarak programları yürütürler. Ayrıca araştırmacı rolüyle eylem araştırmaları yapar, kaynak sağlayıcı olarak hibe ve fon bulur, savunucu olarak dezavantajlı grupların haklarını korur ve eğitimci rolüyle toplumun farkındalığını artıracak eğitimler düzenlerler.