Ünite 3: İnsan Hakları Hukuku, Küresel İnsan Hakları Mevzuatı ve Güncel Tartışmalar — Önemli Kavramlar

Bireyleri devletin sınırsız gücüne karşı koruyan, klasik nitelikteki kişisel ve siyasal haklardır. Yaşama hakkı, kişi güvenliği, adil yargılanma ve seçme-seçilme hakkı bu gruba girer.

Sanayi Devrimi sonrasında ortaya çıkan, devletin aktif müdahalesini ve hizmet sunmasını gerektiren ekonomik, sosyal ve kültürel haklardır. Çalışma, eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik hakları bu kapsamdadır.

Bireysel olmaktan ziyade kolektif nitelik taşıyan, dayanışma hakları olarak da bilinen haklardır. Çevre hakkı, barış hakkı, gelişme hakkı ve halkların kendi kaderini tayin etme hakkı bu gruptadır.

BM bünyesinde 16 Aralık 1966 tarihinde aynı gün kabul edilen Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi'ne verilen ortak isimdir.

Halkların kendi siyasi statülerini özgürce belirleme ve ekonomik, sosyal ve kültürel gelişmelerini serbestçe yürütme hakkıdır. Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nde açıkça düzenlenmiştir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile güvence altına alınan hakların ihlal edildiği iddialarını karara bağlayan, kararları üye devletler için hukuken bağlayıcı olan uluslararası yargı organıdır.

Avrupa Konseyi tarafından 1961 yılında kabul edilen ve Avrupa coğrafyasında ekonomik ve sosyal hakların korunmasını amaçlayan, AİHS'yi tamamlayıcı nitelikteki bölgesel belgedir.

Avrupa Birliği tarafından 2000 yılında kabul edilen, birlik hukuku çerçevesinde kişisel, siyasal, ekonomik ve sosyal hakları tek bir metinde toplayan katalog belgedir.

1948 yılında kabul edilen, BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nden daha önce yayınlanmış olan ve dünyada ilk kez hakların yanında bireysel ödevleri de düzenleyen bölgesel belgedir.

Afrika Birliği Örgütü tarafından 1981 yılında kabul edilen, bireysel hakların yanı sıra halkların haklarına ve kolektif dayanışma haklarına ağırlık veren bölgesel sözleşmedir.

Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'ne taraf devletlerin yükümlülüklerine uyup uymadığını denetleyen, devlet raporlarını ve bireysel başvuruları inceleyen uzmanlardan oluşan denetim organıdır.

Ekonomik ve Sosyal Konsey tarafından 1985 yılında kurulan, ilgili sözleşmeye taraf devletlerin sunduğu ilerleme raporlarını incelemekle görevli denetim organıdır.

Bildiri veya beyanname adı altında kabul edilen, devletler üzerinde doğrudan hukuki yaptırım gücü olmayan ancak ahlaki ve siyasi yönlendiriciliği bulunan belgelerdir.

Sözleşme, antlaşma veya şart adı altında kabul edilen, taraf olan devletlere uluslararası hukuk düzeyinde kesin yükümlülükler ve sorumluluklar yükleyen belgelerdir.

Bir devlet sınırları içinde yaşayan etnik, dinsel veya dilsel azınlıklara mensup kişilerin kendi kültürlerini yaşama, dinlerini uygulama ve dillerini kullanma haklarıdır.

Bireylerin toplumsal refahını sağlamak amacıyla devletin sunduğu destek, bakım ve koruma hizmetlerinden eşit şekilde yararlanabilmesini güvence altına alan haktır.

İnsanların sırf insan olmalarından ötürü doğuştan birtakım devredilemez ve vazgeçilemez haklara sahip olduğunu savunan, insan hakları hukukunun temelini oluşturan felsefi yaklaşımdır.