Ünite 2: Türkiye’nin Tarihsel ve Toplumsal Yapısı — Önemli Kavramlar

Sosyolojide toplumsal ilişkiler dünyasında yinelenen kalıplar ve bir toplumsal sistemin farklı öğeleri arasındaki düzenli ilişkiler bütünüdür. Tarihsel boyutta toplumda değişime direnç gösteren kurumsal süreklilik unsurlarını ifade eder.

Toplumsal yapıyı, kurumları, değerleri ve ilişkiler sistemini zaman içinde başkalaştıran veya dönüştüren olaylar dizisidir. Toplumun tarihselliğine ve dinamizmine vurgu yapar.

Auguste Comte'un sosyoloji sisteminde, toplumsal yapının belirli bir andaki düzenini, dengesini, uyumunu ve kurumsal sürekliliklerini inceleyen alt disiplindir.

Auguste Comte tarafından geliştirilen, toplumların zaman içindeki ilerlemesini, evrimini, değişim süreçlerini ve hareket yasalarını inceleyen sosyoloji dalıdır.

Science Sociale ekolü ve Doğan Ergun tarafından kullanılan, bireysel girişimcilik yerine devletin ve toplumsal dayanışmanın ön planda olduğu, bireyin cemaat veya devlet içinde eridiği toplum tipidir.

Prens Sabahattin'in savunduğu, serbest girişimciliğe, bireysel sorumluluğa, özerkliğe ve devlet müdahalesinin en aza indirgendiği Anglo-Sakson kökenli liberal toplum modelidir.

Ziya Gökalp'in sisteminde, bir ulusa özgü olan, onun inanç, ahlak, estetik ve dil gibi manevi değerlerini barındıran ve uluslararası olmayan millî bütünlüktür.

Ziya Gökalp'e göre, farklı ulusların ortaklaşa yarattıkları, rasyonel, teknik ve bilimsel unsurları içeren uluslararası nitelikteki ortak değerler ve araçlar bütünüdür.

Hilmi Ziya Ülken'e göre, Osmanlı'da doğrudan padişaha bağlı olan, reaya ve esnafla bağı bulunmayan, heterojen imparatorluğun birliğini ve merkezî devlet gücünü sağlayan seçkin bürokratik gruptur.

Karl Marx'ın geliştirdiği, Doğu toplumlarında özel mülkiyetin bulunmadığı, toprağın devlete ait olduğu ve güçlü bir merkezî devlet bürokrasisinin üretimi denetlediği durağan üretim modelidir.

Behice Boran'ın Osmanlı toplum yapısını açıklamak için kullandığı, Ortodoks Marksist şemaya uygun olarak Osmanlı'nın feodal bir nitelik taşıdığını savunan kavramdır.

Baykan Sezer tarafından geliştirilen, toplumların sadece iç dinamikleriyle değil, dünya ölçeğindeki Doğu ve Batı uygarlıkları arasındaki tarihsel ve siyasal çatışmalarla şekillendiğini savunan makro yaklaşımdır.

Osmanlı toplumunda XI. yüzyıldan XVIII. yüzyıl sonuna kadar süren, kendi içinde tutarlı, geleneksel, esnek ve devlet merkezli durağan toplumsal ve iktisadi düzeni ifade eder.

III. Selim ile başlayan, devletin askeri, idari ve sosyal yapısını Batı tarzında yeniden düzenlemeyi amaçlayan modernleşme ve reform dönemidir.

Osmanlı toplumsal yapısında yönetilenler sınıfını oluşturan, tarım, ticaret ve zanaatla uğraşan, devlete vergi vermekle yükümlü olan geniş halk kitleleridir.

Osmanlı'da padişahın yetkilendirdiği, vergi vermeyen, devlet hizmeti karşılığında hazineden veya dirliklerden gelir elde eden seyfiye, ilmiye ve kalemiye sınıflarıdır.

Osmanlı Devleti'nin dış borçlarını ödeyememesi üzerine 1881 yılında Avrupalı alacaklı devletler tarafından kurulan ve Osmanlı gelir kaynaklarına doğrudan el koyan mali denetim örgütüdür.

Devletin ekonomik müdahalelerini en aza indirmeyi, kamu teşebbüslerini özelleştirmeyi, serbest piyasa mekanizmasını ve bireysel tüketimi ön plana çıkarmayı savunan iktisadi ve toplumsal modeldir.

Cumhuriyet dönemi boyunca devlet eliyle sanayileşmeyi, kalkınmayı ve istihdamı sağlamak amacıyla kurulan, neoliberal politikalarla özelleştirilen kamu iktisadi kuruluşlarıdır.

Kendi kişisel çıkarını ve karını maksimize etmeye odaklanmış, rasyonel hareket eden Batılı liberal insan tipidir. Osmanlı-Türk geleneksel yapısında bu tipin gelişimi engellenmiştir.