Yönetsel reform, bir yönetim sisteminin amaçlarına yönelik olarak işlevlerini daha hızlı, nitelikli, verimli ve etkili bir şekilde yapacak düzeye çıkarmak üzere örgütsel yapı, süreç, yöntem, teknik ve personel unsurlarında gerçekleştirilen bilinçli ve planlı değiştirme girişimleridir. Türkiye'de Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde başlayan ve Cumhuriyet ile hız kazanan bu çabalar, günümüzde küreselleşme ve bilişim teknolojilerinin etkisiyle yepyeni bir boyut kazanmıştır. Reform, sadece basit bir düzenleme değil, toplumsal, ekonomik ve siyasal dönüşümlerle doğrudan ilişkili köktenci bir değişim sürecidir.
Kamu yönetiminde reform ihtiyacını doğuran en önemli etkenlerin başında bilişim teknolojilerindeki gelişmeler ve küreselleşme gelmektedir. Küreselleşme süreci, ulus devletlerin sınırlandırılmış egemenlik çerçevesinde yetkilerini uluslararası kuruluşlar ve yerel yönetimlerle paylaşmasını zorunlu kılmıştır. Bununla birlikte, geleneksel Keynesci Refah Devleti anlayışının (1940-1970) getirdiği aşırı yüklenme, yüksek kamu borçları ve bütçe açıkları, sınırlı kaynaklarla daha etkin hizmet sunulmasını gerektirmiş ve bu durum geleneksel Weberyen bürokratik modelin sorgulanmasına yol açmıştır.
Diğer önemli reform nedenleri arasında, vatandaşların artan demokrasi bilinciyle birlikte yönetimden şeffaflık, hesap verebilirlik ve kaliteli hizmet talep etmeleri yer almaktadır. Özel sektörün müşteri memnuniyeti odaklı hizmet sunum modelleri, vatandaşların kamu hizmetlerinden de benzer bir hız ve kalite beklemesine yol açmıştır. Ayrıca, mevcut mevzuatın değişen toplumsal koşullara yanıt verememesi, örgütlerin dinamik çevre koşullarına uyum sağlama zorunluluğu, uluslararası örgütlerin (IMF, OECD, AB vb.) yönlendirici raporları ve 1980'lerden itibaren yükselen yeni sağ ideoloji de reform süreçlerini tetikleyen diğer kritik dinamiklerdir.
Kamu yönetiminde reform çalışmaları yedi temel alanda yoğunlaşmaktadır. Bu alanların ilki ve en önemlisi insan kaynakları yönetimidir. Değişen örgütler değil insanlardır; dolayısıyla personelin reform sürecine uygun olarak eğitilmesi, benimsetilmesi ve nitelikli personelin istihdam edilmesi başarının temel şartıdır. Günümüzde insan kaynaklarında en çok tartışılan konular, memurların sınırsız iş güvencelerinin esnetilmesi ve performansa dayalı ücret sistemine geçilmesidir.
Örgütlenme ve çalışma yöntemleri ile araç-gereç ve mevzuat alanları, idari hantallığı önlemeyi amaçlar. Görev, yetki ve sorumlulukların netleştirilmesi, politika üretme ile hizmet sunma işlevlerinin birbirinden ayrılması örgütsel etkinliği artırır. Kaliteli kamu hizmeti sunumu ve kamu mali yönetimi ile performans yönetimi alanları ise bütçe reformlarıyla desteklenmektedir. Bu yeni mali yaklaşım, girdilerden ziyade çıktılara, sonuçlara ve performans denetimine odaklanarak hesap verebilirliği güçlendirir.
Son olarak yerelleşme ve bilişim teknolojilerini kullanma alanları, reformun teknik ve coğrafi boyutunu oluşturur. Karar alma yetkisinin tek merkezde toplandığı hantal yapılar yerine, hizmetlerin yerel düzeyde çözülmesi (yerelleşme) ve e-devlet gibi bilişim altyapılarının kurulması, vatandaşların bilgiye erişimini kolaylaştırarak kamu politikalarını yönlendirmesine olanak tanımaktadır.
Türkiye'de yerel yönetimlerin karşı karşıya olduğu sorunların temelinde aşırı merkeziyetçi anlayış ve uygulamalar yatmaktadır. Anayasa'nın 123. maddesindeki 'İdarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır' ilkesine rağmen, yerel hizmetlerin büyük bir kısmı hâlen merkezî yönetim kuruluşları tarafından yürütülmektedir. Bu durum yerel yönetimlerin hantal, verimsiz ve işlevsiz kalmasına neden olmaktadır.
Türk kamu yönetimi yapısı içerisinde yerel yönetimlerin başlıca sorunları; demokratik niteliklerinin yetersizliği, halk katılımının sağlanamaması, idari ve örgütsel saydamlığın eksikliği, kesin ve yürütülebilir karar alma yetkilerinin kısıtlanmış olmasıdır. Ayrıca, mali kaynakların yetersizliği, yerel düzeyde kaynak oluşturma yetkisinin sınırlı olması, çağdaş yönetim tekniklerinden yeterince yararlanılamaması ve nitelikli personel eksikliği yerel yönetimlerin güçsüz kalmasına yol açmaktadır.
Son 40 yıldır dile getirilen bu sorunların aşılması için, rutin ve yerel nitelikli hizmetlerin yerel yönetim birimlerine aktarılması önerilmektedir. Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, sadece idari bir yetki devri değil, aynı zamanda yerel demokrasinin geliştirilmesi, hizmet kalitesinin artırılması ve toplumsal ihtiyaçlara dinamik çözümler üretilmesi açısından hayati bir zorunluluktur.
Yeni kamu yönetimi işletmeciliği, geleneksel Weberyen bürokrasi modelinin getirdiği kırtasiyecilik, hantallık ve verimsizliğe karşı bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşım, kamu sektörünün piyasa benzeri koşullar altında, özel sektörün yönetim araçları, teknikleri ve stratejileri kullanılarak yönetilmesini savunmaktadır. Neo-liberal eleştiriler ve yeni sağ ideolojiden beslenen bu model, devletin faaliyet alanının küçültülmesini, özelleştirmeyi ve kamu harcamalarının kısılmasını öngörür.
Geleneksel bürokrasinin katı, dikey ve aşırı hiyerarşik yapısı yerine; yeni kamu yönetimi yaklaşımı esnek, yumuşak hiyerarşiye sahip, küçük ve az elemanlı merkezî idari birimler ile geniş-yatay çevreye yayılmış ademimerkeziyetçi bir yapı önermektedir. Bu modelde performans hedefleri, hizmet kalitesi, etkinlik, verimlilik ve en önemlisi 'müşteri odaklı' (vatandaşı müşteri olarak gören) hizmet anlayışı temel ilkelerdir.
Yerel yönetimler düzeyinde bu yeni anlayış; ademimerkeziyetçilik, hizmetlerde yerellik, piyasa ilkelerinden yararlanma, hemşehrileri birer müşteri olarak konumlandırma, esnek örgütlenme modelleri ve girişimci/işletmeci yönetici tipinin benimsenmesi şeklinde somutlaşmaktadır. Böylece yöneticiler sadece siyasi otoriteye değil, doğrudan hizmet sundukları halka karşı da hesap verebilir hâle gelmektedir.
Dünyadaki yerel yönetim uygulamaları incelendiğinde, merkez-yerel ilişkileri bağlamında iki temel model öne çıkmaktadır: 'Özerk yerel yönetimler modeli' ve 'entegrasyon modeli'. Özerk model, liberal düşünceye ve 19. yüzyılın 'laissez-faire' (bırakınız yapsınlar) ideolojisine dayanır. Bu modelde yönetim alanı merkez ve yerel olarak ikiye ayrılmıştır; merkezî yönetim yerel birimlerin egemenlik alanına doğrudan müdahale edemez, sadece izleme rolü üstlenir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında İskandinav ülkelerinde bu modelin etkileri yoğun şekilde görülmüştür.
Entegrasyon modeli ise müdahaleci yaklaşımın ve sol siyasi partilerin söylemlerinin bir ürünüdür. Bu modelde merkezî ve yerel yönetimler arasında esnek, yarar gözeten ve işlevsel bir bölümlendirme yapılarak iki birim arasında entegrasyon kuvvetlendirilir. Bu modelde yerel yönetimlerden sadece yerel ihtiyaçları karşılaması değil, toplumdaki tüm reform ve kalkınma süreçlerinde aktif rol üstlenmesi beklenmektedir.
Küreselleşme ve yerelleşme (glokalizasyon/küyerelleşme) süreçleri birbirine zıt gibi görünse de aslında birbirini besleyen paralel süreçlerdir. Küreselleşme dünyayı tek tipleştirirken, yerelleşme buna karşı 'farklılık' sunarak yerel kimliklerin korunmasını sağlar ve ulus devlete alternatif oluşturur. Yerelleşme, merkezî yönetimin elindeki planlama, karar alma ve kaynak oluşturma yetkilerinin taşra birimlerine, yerel yönetimlere, sivil toplum örgütlerine ve özel şirketlere aktarılması sürecidir.