Ünite 6: Davranışçı Yaklaşım: Öğrenme, Klasik Koşullanma ve Edimsel Koşullanma — Önemli Kavramlar

Davranışta ya da davranış potansiyelinde görece tutarlı, tecrübeye ve tekrara dayalı olarak meydana gelen nispeten kalıcı bir değişikliktir. Örneğin, bir çocuğun pratik yaparak bisiklet sürmeyi öğrenmesi kalıcı bir öğrenmedir.

Herhangi bir öğrenme süreci gerektirmeden, organizmada doğal ve otomatik olarak biyolojik bir tepki uyandıran her türlü dışsal veya içsel etkendir. Pavlov'un deneyindeki köpeğe verilen yiyecek veya ağza alınan ekşi limon bu duruma örnektir.

Koşulsuz uyarana karşı organizmanın gösterdiği doğal, refleksif ve öğrenilmemiş biyolojik tepkidir. Örneğin, göze parlak ışık tutulduğunda göz bebeklerinin küçülmesi veya yiyecek karşısında salya salgılanmasıdır.

Başlangıçta organizma için nötr olan ve hiçbir tepkiye yol açmayan, ancak koşulsuz uyarıcıyla tekrarlanan eşleştirmeler sonucunda tepki uyandırma gücü kazanan uyarıcıdır. Pavlov'un deneyindeki zil sesi buna örnektir.

Başlangıçta nötr olan koşullu uyarıcının, koşulsuz uyarıcıyla eşleşmesi sonucunda tek başına ortaya çıkardığı öğrenilmiş tepkidir. Sadece zil sesini duyan köpeğin yiyecek geleceğini tahmin ederek salya salgılaması bu tepkidir.

Koşullanma gerçekleştikten sonra organizmanın, orijinal koşullu uyarıcıya benzerlik gösteren diğer uyarıcılara da aynı koşullu tepkiyi vermesidir. Küçük Albert'in beyaz fareden korkmayı öğrendikten sonra beyaz tavşandan da korkması örnektir.

Organizmanın benzer uyarıcılar arasındaki farkları ayırt ederek yalnızca belirli bir uyarana tepki vermesi, diğerlerine vermemesidir. Bir köpeğin sadece kendi sahibinin ayak sesine tepki verip diğer yabancıların ayak seslerini önemsememesi örnektir.

Edward Thorndike tarafından ortaya konan, bir davranışın ardından hoşnut edici bir sonuç gelirse o davranışın tekrarlanma olasılığının artacağını, hoşnut etmeyen sonuç gelirse azalacağını belirten yasadır.

İstenen bir davranışın sergilenmesinin ardından ortama hoşa giden, ödüllendirici bir uyarıcının eklenmesiyle o davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığının artırılmasıdır. Sınıfta parmak kaldırıp doğru cevap veren öğrenciye öğretmenin aferin demesi örnektir.

İstenen bir davranışın ardından ortama rahatsızlık veren, hoşa gitmeyen bir uyarıcının kaldırılmasıyla o davranışın tekrarlanma olasılığının artırılmasıdır. Emniyet kemerini takınca arabadaki rahatsız edici uyarı sinyalinin susması örnektir.

İstenmeyen bir davranışın ardından ortama hoşa gitmeyen, rahatsız edici bir uyarıcının eklenmesiyle o davranışın tekrarlanma olasılığının azaltılmasıdır. Yaramazlık yapan çocuğa ebeveyninin sözlü olarak kızması bu duruma örnektir.

İstenmeyen bir davranışın ardından ortama hoşa giden, sevilen bir uyarıcının veya ayrıcalığın kaldırılmasıyla o davranışın tekrarlanma olasılığının azaltılmasıdır. Ödevini yapmayan çocuğun oyun konsolunun elinden alınması örnektir.

Organizmanın repertuarında bulunmayan karmaşık bir davranışı öğretmek amacıyla, o davranışa giden küçük ve kademeli adımların aşamalı olarak pekiştirilmesi tekniğidir. Bir sirk ayısına bisiklet sürmeyi öğretmek bu teknikle yapılır.

Edimsel veya klasik koşullanma yoluyla kazanılmış bir davranışın, pekiştirmenin kesilmesi veya uyarıcı eşleşmesinin sonlandırılmasıyla zamanla azalarak ortadan kalkmasıdır. Pedala bastığında yiyecek alamayan farenin bir süre sonra basmayı bırakması örnektir.

Sönme süreci tamamlanıp ortadan kalkan bir davranışın, aradan bir süre geçtikten sonra hiçbir pekiştirme veya eşleştirme yapılmaksızın aniden kendiliğinden yeniden ortaya çıkması durumudur.