Ünite 4: İş Kazası ve Meslek Hastalığı, Hastalık ve Analık Sigortaları

1945 Tarihli 4772 Sayılı Kanun

Türkiye'de iş kazaları, meslek hastalıkları ve analık sigortası alanında genel nitelikli ilk korumayı başlatan tarihi kanundur. Bu kanunla birlikte mesleki risklere karşı sistemli bir sosyal güvenlik koruması yasal güvenceye kavuşturulmuştur.

2008 Yılındaki Büyük Reform

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile bağımsız çalışanlar (BAĞ-KUR mensupları) ilk kez iş kazası ve meslek hastalığı sigortası kapsamına alınmıştır. Bu düzenleme Türk sosyal güvenlik tarihinde bağımsız çalışanlar için devrim niteliğinde bir yeniliktir.

2012 Tarihli 6331 Sayılı Kanun

Türkiye'nin müstakil nitelikteki ilk İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur. Bu kanun ile iş sağlığı ve güvenliği koruma ağı genişletilmiş, kamu ve özel sektör ayrımı gözetmeksizin tüm çalışanlar ve işyerleri iş güvenliği önlemleri kapsamına dahil edilmiştir.

SGK 2016 Yılı İş Kazası Verileri

Sosyal Güvenlik Kurumu verilerine göre 2016 yılında Türkiye'de toplam 286 bin 68 iş kazası meydana gelmiştir. Bu kazaların sonucunda maalesef 1.405 çalışan hayatını kaybetmiş, aynı yıl içinde 597 çalışana ise resmi olarak meslek hastalığı teşhisi konulmuştur.

Anahtar Kavramlar

Kısa Vadeli SigortaKısa vadede ortaya çıkan iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık gibi riskleri kapsayan ve fon biriktirme esasına dayanmayan sigorta kollarıdır. Bu kollar cari finansman yöntemiyle çalışır ve toplanan primler o yılın risklerini karşılamada kullanılır.

İş KazasıSigortalının işyerinde bulunduğu sırada veya işverenin otoritesi altında işini yaparken ani ve dıştan gelen bir etkenle bedenen veya ruhen zarara uğraması olayıdır. Örneğin, işyerinde bir makinenin çarpması sonucu işçinin yaralanması net bir iş kazasıdır.

Meslek HastalığıSigortalının çalıştığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden yavaş yavaş uğradığı geçici veya sürekli hastalıklardır. Maden işçilerinin maruz kaldığı akciğer hastalıkları (pnömokonyoz) buna örnektir.

Geçici İş Göremezlik Ödeneğiİş kazası, meslek hastalığı, hastalık veya analık nedeniyle istirahat raporu alan sigortalıya, çalışamadığı günler için gelir kaybını telafi etmek amacıyla yapılan günlük parasal yardımdır. Yatarak tedavilerde günlük kazancın yarısı, ayaktan tedavilerde ise üçte ikisi olarak ödenir.

Sürekli İş Göremezlik Geliriİş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünü en az %10 oranında kaybettiği saptanan sigortalıya ömür boyu ödenmek üzere bağlanan aylık gelirdir. Derecesi %100 olan tam iş göremezlikte aylık kazancın %70'i oranında gelir bağlanır.

Yükümlülük SüresiSigortalının meslek hastalığına yol açan işinden fiilen ayrıldığı tarih ile hastalığın ortaya çıktığı tarih arasında geçebilecek en uzun yasal süredir. Bu süre geçtikten sonra ortaya çıkan hastalıklar için meslek hastalığı sigortasından hak talep edilemez.

Cenaze Ödeneğiİş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölen sigortalının ailesine veya cenazesini kaldıran kişilere cenaze giderlerini karşılamak amacıyla ödenen maktu parasal yardımdır. Sırasıyla eşe, çocuklara, ana-babaya veya kardeşlere ödenir.

Evlenme ÖdeneğiEvlenmeleri nedeniyle almakta oldukları yetim aylığı veya gelirleri kesilmesi gereken kız çocuklarına, talepleri halinde bir defaya mahsus olmak üzere iki yıllık aylık tutarının peşin olarak ödenmesidir. Halk arasında çeyiz yardımı olarak da bilinir.

Hastalık Haliİş kazası ve meslek hastalığı kapsamı dışında kalan, sigortalının tıbbi bakım ve tedavi gerektiren her türlü bedensel ve ruhsal bozukluk durumudur. Bu durum geçici iş göremezliğe yol açarak gelir kaybına neden olur.

Analık HaliKadın sigortalının veya sigortalı erkeğin sigortalı olmayan eşinin gebeliğinin başladığı tarihten itibaren doğumdan sonraki ilk sekiz haftalık süreyi kapsayan rahatsızlık ve özürlülük halidir. Çoğul gebeliklerde doğum öncesi süreye iki hafta daha eklenir.

Emzirme ÖdeneğiAnalık sigortası kapsamında, doğum yapması halinde sigortalı kadına veya sigortalı olmayan eşi doğum yapan sigortalı erkeğe, yaşayan her çocuk için ödenen tek seferlik maktu yardımdır. Yararlanmak için doğumdan önceki yıl en az 120 gün prim bildirilmiş olmalıdır.

Nedensellik BağıMeydana gelen kaza veya hastalık ile sigortalının uğradığı bedensel/ruhsal zarar arasında bulunması gereken uygun sebep-sonuç ilişkisidir. Bu bağın kurulamadığı durumlarda olayın iş kazası veya meslek hastalığı sayılması mümkün değildir.

Rücu HakkıKurumun (SGK), işverenin veya üçüncü kişilerin kusurlu ya da mevzuata aykırı davranışları nedeniyle sigortalıya yapmak zorunda kaldığı ödemeleri ve masrafları kusurlu taraftan geri talep etme hakkıdır. Örneğin, iş sağlığı önlemlerini almayan işverene yapılan ödemelerin geri istenmesi rücudur.

Kurum Sağlık KuruluSigortalıların iş göremezlik derecelerini, malullük durumlarını ve meslek hastalıklarını tıbbi belgeler ve raporlar ışığında inceleyerek karara bağlayan Sosyal Güvenlik Kurumu bünyesindeki yetkili kuruldur.

Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık KuruluYönetmelikte belirlenmiş hastalıklar dışında kalan durumların meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı veya iş göremezlik derecelerine ilişkin itirazları inceleyip karara bağlayan üst merciidir.

Diğer Önemli Bilgiler

İş Kazalarının Küresel Ekonomik Boyutu

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre, iş kazaları ve meslek hastalıklarının yol açtığı doğrudan ve dolaylı ekonomik kayıplar, dünya genelindeki toplam gayrisafi milli hasılanın (milli gelirin) yaklaşık %5'ine ulaşarak devasa bir mali yük oluşturmaktadır.

Hastalık Sigortasında 90 Gün Şartı

Hastalık sigortasından geçici iş göremezlik ödeneği alabilmek için, iş göremezliğin başladığı tarihten önceki son bir yıl içinde en az 90 gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olması zorunludur. Bu şartı sağlamayan sigortalıya hastalık nedeniyle ödenek verilmez.

Hastalık Ödeneğinde İlk 2 Gün Kuralı

5510 sayılı Kanun'un 18. maddesine göre, hastalık sigortası kapsamında geçici iş göremezlik ödeneği istirahatin üçüncü gününden itibaren ödenmeye başlar. Bu nedenle, 1 veya 2 gün süren kısa süreli hastalıklarda sigortalıya SGK tarafından ödenek verilmez.

Emzirme Ödeneğinde 120 Gün Şartı

Analık sigortası kapsamında emzirme ödeneğine hak kazanabilmek için, sigortalının doğumdan önceki son bir yıl içinde en az 120 gün kısa vadeli sigorta kolları priminin bildirilmiş olması ve BAĞ-KUR'luların prim borcunun bulunmaması şarttır.

Analık Sigortasında 16 Haftalık Süre

Tekil gebeliklerde kadın sigortalıya doğumdan önce 8 hafta ve doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta boyunca analık geçici iş göremezlik ödeneği ödenir. Çoğul gebelik durumunda ise bu süreye doğum öncesinde 2 hafta daha eklenerek toplam 18 haftaya çıkarılır.

Sürekli İş Göremezlikte %10 Sınırı

Bir sigortalının iş kazası veya meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanabilmesi için, meslekte kazanma gücünü en az %10 oranında kaybetmiş olması ve bu durumun yetkili sağlık kurulu raporuyla saptanması gerekir.

Dul Eşin Aylık Bağlama Oranları

Ölen sigortalının dul eşine, aylık bağlanmış çocuğu bulunması halinde sigortalının aylığının %50'si oranında; çalışmayan ve kendi sigortalılığı nedeniyle aylık almayan çocuksuz dul eşine ise %75'i oranında ölüm geliri bağlanmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Kamu görevlilerinin (4/1-c) kısa vadeli sigorta kollarının (iş kazası, meslek hastalığı, hastalık) kapsamında olmadığını unutmayın; sınavda bu ayrım sıklıkla sorulur.
İş kazası ve meslek hastalığı sigortasında geçici iş göremezlik ödeneği veya ölüm geliri için hiçbir prim ödeme gün sayısı şartı aranmadığına dikkat edin.
Hastalık sigortasında geçici iş göremezlik ödeneği alabilmek için 'son bir yılda en az 90 gün prim' ve 'en az 3 gün süren istirahat' şartlarının ikisinin birden arandığını unutmayın.
Emzirme ödeneği için aranan prim gün sayısının 120 gün, hastalık ve analık geçici iş göremezlik ödenekleri için ise 90 gün olduğunu birbiriyle karıştırmayın.
Sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanabilmek için meslekte kazanma gücü kaybının en az %10 olması gerektiğini rakamsal olarak mutlaka ezberleyin.