Ünite 4: Bilişsel Gelişim — Önemli Kavramlar

Bireylerin dünyayı anlama, anlamlandırma ve öğrenmelerini içeren zihinsel faaliyetlerin tümüdür. Bellek, algılama, dikkat, analiz ve sentez süreçlerini kapsayan bu kavram en yalın haliyle düşünme ile eş anlamlıdır.

Bireylerin bilgi edinmede, düzenlemede ve dünyayı anlamlandırmada kullandıkları zihinsel çerçeveler, düşünce ve davranış kalıplarıdır. Örn; bir çocuğun hayvanlar kategorisi altında kedi ve köpek şemalarına sahip olması.

Yeni gelen bilginin veya uyarıcının mevcut bilişsel şemada hiçbir değişiklik yapılmadan o şemanın içine yerleştirilmesidir. Örn; ilk defa aslan gören bir çocuğun önceki kedi şemasına dayanarak aslana kedi demesi.

Yeni gelen bilginin mevcut şemaya uymaması durumunda eski şemada değişiklik yapılması ya da tamamen yeni bir şema oluşturulması sürecidir. Örn; çocuğun kedi ile kaplan arasındaki farkı görerek yeni bir kaplan şeması oluşturması.

Birbirinden ayrı davranış veya düşüncelerin daha üst düzey sistemlerde gruplandırılması, ilişkilendirilmesi ve bütünleştirilmesidir. Örn; öğrenci, öğretmen ve derslik alt şemalarının okul üst şemasında birleştirilmesi.

Bireyin özümleme ve uyumsama yollarıyla dış çevreye uyum sağlama, bilişsel dengesizlik durumunu gidererek yeniden denge kurma arayışıdır. Bilişsel gelişimin itici gücü olarak kabul edilir.

Organların öğrenmeden bağımsız olarak tamamen biyolojik bir plan dahilinde kendilerinden beklenen işlevleri yerine getirebilecek düzeye gelmesidir. Örn; çocuğun yazı yazabilmesi için el kaslarının olgunlaşması.

Bir nesnenin, duyularla algılanmadığı (görülmediği veya işitilmediği) zamanlarda bile var olmaya devam ettiğinin bilinmesidir. Duyusal-motor dönemin en önemli kazanımlarından biridir.

Çocuğun çevresinde gördüğü bir modeli veya davranışı, üzerinden saatler veya günler geçtikten sonra tekrar edebilme yeteneğidir. Örn; kız çocuğunun annesinin temizlik yapmasını birkaç gün sonra oyuncaklarıyla tekrarlaması.

İşlem öncesi dönem çocuklarının cansız nesnelere canlılara özgü duygu, niyet ve özellikler yüklemesi eğilimidir. Örn; çocuğun oyuncak bebeğinin üşümemesi için onu battaniyeyle örtmesi.

Bireyin dünyayı yalnızca kendi bakış açısına göre algılaması ve başkalarının da farklı perspektiflere sahip olabileceğini anlayamaması durumudur. Örn; çocuğun telefonda konuştuğu kişiye elindeki oyuncağı göstermesi.

Çocukların herhangi bir nesne, olay veya durumun birden fazla özelliği varken sadece en dikkat çekici tek bir özelliğine odaklanıp diğerlerini göz ardı etmesidir. Örn; paranın değerine değil adetine odaklanmak.

Bir nesnenin veya durumun şekli, konumu ya da dış görünüşü değiştirildiğinde, herhangi bir ekleme veya çıkarma yapılmadığı sürece temel miktar, ağırlık veya hacminin aynı kalacağını bilmektir.

Genelleme yapmadan, iki özel durum arasında kurulan hatalı bağ veya özel bir durumdan başka bir özel duruma yapılan mantıksal çıkarımdır. Örn; kardeşinin okula gitmediği için o günün hafta sonu olduğunu sanmak.

Daha önce verilen parçalar arasındaki ilişkiden hareketle yeni bir ilişkinin ortaya çıkarılmasıdır. Somut işlemler dönemine ait sıralama ve korunumla ilişkili bir özelliktir. Örn; A, B'den uzunsa ve B de C'den uzunsa, A'nın C'den uzun olduğunu bilmek.

Vygotsky kuramına göre, çocuğun tek başına bağımsız olarak yapabildikleri ile bir yetişkin veya akran yardımıyla (rehberliğiyle) yapabileceği üst düzey performans arasındaki mesafedir.

Yetişkin veya rehberin, öğrenen kişinin kapasitesine ve performansına göre ona destek sağlaması, çocuk geliştikçe desteği kademeli olarak azaltarak bağımsızlaşmasını sağlamasıdır.

Bruner'in kuramında 0-3 yaş aralığına denk gelen, çocuğun çevresini yalnızca fiziksel eylemlerle, nesnelere dokunarak ve temas ederek zihninde temsil ettiği ilk dönemdir.