Ünite 2: Gelişme Kuramları — Önemli Kavramlar

İnsanın varlığını sürdürebilmek için doğaya hâkim olma çabası ve doğanın olumsuz etkilerini en aza indirme gayretidir. Metne göre toplumsal değişme ve gelişmenin ilk fitilini ateşleyen temel olgudur.

Herakleitos'un 'her şey akar' felsefesine dayanan, Hegel'in tez-antitez, Marx ve Engels'in ise tez-antitez-sentez formülüyle tarihe uyarladığı kuramdır. Evrendeki değişimin ve gelişimin zıtların çatışmasından doğduğunu savunur.

Diyalektik kuramın dört temel yasasından biridir. Evrenin bir bütörlük olduğunu ve bu bütünlük içinde her şeyin birbiriyle karşılıklı bağımlılık ve etkileşim içinde bulunduğunu ifade eder.

Gelişme sürecinin basit bir büyüme olmayıp, anlamsız niceliksel birikimlerin görünür ve köklü niteliksel dönüşümlere evrilmesini savunan diyalektik yasadır.

İlkel topluluklardan günümüz modern toplumlarına uzanan, kesintisiz, doğrusal ve geriye dönülemeyen uzun süreli niteliksel değişme ve gelişme sürecidir.

İbn Haldun'un toplumsal gelişmeyi açıklarken kullandığı, toplumsal bilinç, ortak duyu ve dayanışma duygusu anlamına gelen, toplumu toplum yapan en önemli ruhtur.

Emile Durkheim'a göre insanların kendilerine benzeyen diğer insanlarla birebir bağlılık ve uyum gösterdiği, cemaat yapısının ve tek tipleştirmenin hâkim olduğu ilkel iş bölümü biçimidir.

Nüfusun artması ve iş bölümünün gelişmesiyle ortaya çıkan, cemiyet yapısının, bireyciliğin, ihtisaslaşmanın ve evrensel değerlerin hâkim olduğu dayanışma biçimidir.

Karl Marx'ın kuramında ekonomi (üretim ilişkileri) alt yapıyı oluştururken; aile, hukuk, din, siyaset gibi toplumsal kurumlar üst yapıyı meydana getirir. Alt yapı üst yapıyı belirler.

İnsanların zorunlu ihtiyaçlarının üzerinde ürettikleri ve biriktirdikleri fazlalık değerdir. Tarımla birlikte ortaya çıkmış olup, kentlerin ve sınıflı toplumların doğuşunun temelidir.

Kapitalist toplum düzeninde ortaya çıkan iki ana sınıftır. Burjuva üretim araçlarına sahip olan sınıfı, proletarya ise kendi emek gücünü satarak geçinen işçi sınıfını ifade eder.

Adam Smith'in öncülük ettiği (laissez faire, laissez passer), serbest girişim ve ticaretin önündeki tüm engellerin kaldırılmasını ve rekabetin devlet tarafından özendirilmesini savunan ilkedir.

Max Weber'e göre irrasyonel duyguların dizginlenmesi ve isteklerin rasyonelleştirilmesi ile maksimum kâr elde etme arzusunun birleşiminden oluşan ekonomik sistemdir.

Max Weber'e göre modern kapitalizme ruhunu veren ideolojik etmendir. Çok çalışmayı, kazanç elde etmeyi ve elde edilen kârın sürekli yeniden yatırıma dönüştürülmesini teşvik eder.

Max Weber'e göre kitleleri etkileme gücüne sahip, alışılmışı yıkıp yeniyi kurabilen liderlerin sahip olduğu, toplumsal değişme ve gelişmede öncü olan otorite biçimidir.

Talcott Parsons'ın kuramında, toplumdaki her parçanın üstlendiği görev (işlev) ve bu birimlerin uzmanlaşarak ayrışması sürecidir; bu süreç yeniden bütünleşmeyi zorunlu kılar.

Talcott Parsons'a göre bireylerin toplum için gerekli görev ve sorumlulukları öğrenip içselleştirdiği, kültürel sistem içinde davranışa dönüştürdüğü öğrenme sürecidir.

Samir Amin'e göre kapitalizmin ulaştığı son aşamadır. Gelişmiş Batı ekonomilerinin az gelişmiş ülkeleri sömürerek eşitsiz gelişmeye yol açtığı küresel sistemdir.

Emperyalist sistemin bir sonucu olarak, merkez ülkeler zenginleşirken çevre/az gelişmiş ülkelerin yoksullaşması, bölgeler ve şehirler arasında derin uçurumların (lüks villalar ve gecekondular) oluşmasıdır.

Auguste Comte'un evrimci yaklaşımında, her bilinmeyenin doğaüstü tanrısal güçlere atfedildiği, tarım ekonomisi ve askeri despotik yönetimin hâkim olduğu ilk evredir.