Ünite 11: Türkiye’de Toplumsal Yapı ve Eğitim — Önemli Kavramlar

Bir toplumdaki sosyal kurumların, grupların ve bu kurumlar arasındaki ilişkilerin oluşturduğu dinamik ve düzenli bütündür. Örneğin, aile, eğitim, din ve ekonomik kurumların karşılıklı etkileşimleri toplumsal yapıyı meydana getirir.

Belli bir plan ve program olmaksızın, günlük yaşam içerisinde kendiliğinden gerçekleşen ve bireyin sosyalleşmesini sağlayan öğrenme süreçleridir. Metinde eğitimin başlangıçta enformel olarak var olduğu belirtilmektedir.

Belirli amaçlar doğrultusunda, okullar gibi özel kurumlarda planlı ve programlı olarak yürütülen resmi eğitim faaliyetleridir. İnsanın doğa üzerindeki hâkimiyetine bağlı olarak ortaya çıkmıştır.

Osmanlı döneminde mahallelerde camilere bitişik olarak kurulan, 5-6 yaşındaki çocukların 3-4 yıl devam ettiği ilköğretim düzeyindeki kurumlardır. Genellikle vakıf gelirleriyle finanse edilir ve ağırlıklı olarak dini eğitim verilirdi.

İslam dünyasında ve Osmanlı Devleti'nde orta ve yüksek düzeyde eğitim veren, genellikle dinî ilimlerin yanı sıra pozitif bilimlerin de okutulduğu geleneksel kurumdur. İlk Türk medresesi Tuğrul Bey tarafından Nişapur'da kurulmuştur.

Fatih Sultan Mehmet tarafından kurulan, Hristiyan tebaadan devşirilen yetenekli çocukların titiz testlerle seçilerek üst düzey devlet adamı ve asker olarak yetiştirildiği özel yatılı saray okuludur.

3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen Öğretim Birliği Yasası'dır. Bu kanunla ülkedeki tüm eğitim kurumları Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlanmış, medreseler kapatılmış ve eğitimde laikleşme sağlanmıştır.

Harf İnkılabı'nı yerleştirmek ve okuma-yazma oranını artırmak amacıyla 1928 yılında 15-45 yaş arasındaki vatandaşlar için açılan yaygın eğitim kurslarıdır.

1940 yılında İsmet İnönü döneminde, köycülük ve halkçılık ilkeleri doğrultusunda kalkınmayı köyden başlatmak amacıyla köy çocuklarını eğitmen/öğretmen olarak yetiştiren özgün mesleki eğitim kurumlarıdır.

Sakarya Savaşı öncesinde, 15 Temmuz 1921'de Ankara'da Atatürk'ün topladığı ve Türk eğitim sisteminin millî ve çağdaş temellerini belirleyen ilk kongredir.

Osmanlı geleneğinin bir ürünü olan ve Cumhuriyetin ilk yıllarında toplumu Batılı değerler doğrultusunda dönüştürmek amacıyla reformları tepeden inme hayata geçiren aydın/bürokrat kesimdir.

Osmanlı İmparatorluğu'nda 1869 yılında ilan edilen ve eğitim teşkilatını düzenleyen, ilköğretimden yükseköğretime kadar kademelenmeyi öngören kapsamlı bir nizamnamedir.

1913 yılında çıkarılan ve Meşrutiyet döneminde Osmanlı ilköğretim sistemini düzenleyen, Cumhuriyet döneminde de uzun süre yürürlükte kalan geçici ilköğretim yasıdır.

Cumhuriyet döneminde şehir ve kasabalarda açılan, yetişkin eğitimi veren, halkın kültürel gelişimini ve rejim ideolojisini benimsemesini amaçlayan yaygın eğitim merkezleridir.

Atatürk'ün asker ordusu ile birlikte bahsettiği, ülkenin kurtuluşunun ve kazanılan zaferlerin kalıcı olmasının eğitime ve öğretmenlere bağlı olduğunu ifade etmek için kullandığı kavramdır.

Bilginin akıl süzgecinden geçirilmeden, eleştirilmeden aynen aktarılmasına ve ezberlenmesine dayanan, Osmanlı'daki medrese eğitiminin de eleştirilen temel yöntemidir.

1933 yılında gerçekleştirilen ve İstanbul Darülfünunu'nun kapatılarak yerine modern bilimsel esaslara göre yapılandırılan İstanbul Üniversitesi'nin kuruduğu inkılap hareketidir.

1973 yılında yürürlüğe giren (1739 sayılı) ve Türk millî eğitim sisteminin genel amaçlarını, temel ilkelerini ve örgütsel yapısını düzenleyen temel yasadır.

Cumhuriyetin ilk yıllarında (1923-1926 arasında üç kez toplanan) yeni millî eğitim sistemine şekil vermek ve tavsiye kararları almak üzere toplanan ilim heyetleridir.

Osmanlı'da Hristiyan tebaadan belli yaşlardaki yetenekli çocukların toplanarak asker ve devlet yöneticisi (Enderun için) olmak üzere eğitilmelerine imkân veren uygulamadır.