Ünite 4: Türkiye’de Değişimin Yapısal Bir Ögesi olarak Siyaset — Önemli Kavramlar

Baykan Sezer'e ait olan bu kavram, Osmanlı'nın son döneminden itibaren toplumsal yapıyı Batı örneğine göre dönüştürmeyi amaçlayan temel siyasi yönelimi ifade eder. Toplumsal değişmenin taşıyıcısı olan bu siyaset, Batı ile kurulan ilişkilere göre şekillenmiştir.

Şerif Mardin ve Metin Heper gibi isimler tarafından geliştirilen bu model; devleti, bürokrasiyi ve seçkinleri 'merkez', ekonomik ve sınıfsal temelli olmayan, dinsel veya göçebe grupları ise 'çevre' olarak tanımlayarak Türk siyasal yaşamını bu iki kesimin mücadelesiyle açıklar.

Max Weber'e ait olan bu kavram, yönetim erkinin siyasal ve toplumsal ayrıcalıkları kişisel ilişki ve sadakatle bağlı olanlara dağıtılmasını ifade eder. Osmanlı yönetsel yapısının patrimonyal niteliği, sultana sadakatin esas olmasından kaynaklanır.

Hilmi Ziya Ülken tarafından adlandırılan bu kavram, Osmanlı'nın son döneminde geleneksel kurumlar ile Batı tarzı kurumların aynı anda bir arada bulunması durumunu açıklar. Eğitimden hukuka kadar her alanda eski ve yeni yapının çatışmasına yol açmıştır.

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan süreçte, devletçi-seçkinci (asker-bürokrat-aydın, laik/batıcı) kesim ile liberal-gelenekçi (İslami referanslı, muhafazakâr) kesim arasındaki siyasal kutuplaşmayı ve kimlik mücadelesini açıklayan ikiliktir.

Ordunun siyasal yaşama doğrudan veya dolaylı olarak müdahale etmesini, rejimin ve laikliğin koruyucusu rolünü üstlenerek sivil siyaset üzerinde baskı kurmasını ifade eden ve özellikle 1980 sonrasında eleştirel olarak kullanılan bir kavramdır.

Niyazi Berkes'in kavramsallaştırmasıyla, Batı'daki devrimci ve ilerici burjuva sınıfının aksine, Türkiye'de devlet eliyle yukarıdan aşağıya yaratıldığı için toplumsal devrimlerde öncü olamayan, devlet desteğiyle var olabilen burjuva kesimidir.

Atatürk'ün ölümünün ardından İsmet İnönü'nün siyasi pratiklerinin damgasını vurduğu, her türlü muhalif örgütlenmenin yasaklandığı ve Cumhuriyet Halk Partisi'nin devletle tamamen özdeşleştiği dönemi kapsar.

Necmettin Erbakan öncülüğünde ortaya çıkan, Millî Nizam Partisi'nden Refah Partisi ve Fazilet Partisi'ne kadar uzanan, Batı merkezli kültürel ve ekonomik yapılara mesafeli durarak İslami referanslı muhafazakârlığı savunan siyasi gelenektir.

1980 sonrasında dünya genelinde (Reagan ve Thatcher dönemleri) ve Türkiye'de Turgut Özal ile birlikte uygulamaya konulan; özelleştirmelerin, serbest piyasa ekonomisinin, dış ticaretin teşvik edilmesinin ve devletin küçültülmesinin amaçlandığı ekonomik sistemdir.

12 Eylül 1980 Askerî Müdahalesi sonrasında Aydınlar Ocağı gibi çevreler tarafından desteklenen, sol akımlara karşı milliyetçilik ve İslam dinini harmanlayarak devletin ideolojik desteği haline getirilen sentezdir.

II. Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki yönetimine ve liberal çevrelerin desteğiyle iktidara karşı gerçekleştirilen, Selanik'ten gelen Hareket Ordusu tarafından bastırılan ilk rejime yönelik darbe girişimidir.

1997 yılında Millî Güvenlik Kurulu kararlarıyla Refahyol Hükûmeti'nin istifaya zorlandığı, 8 yıllık kesintisiz eğitimin getirildiği ve imam hatip liselerinin önünün kesilerek irtica ile mücadele edildiği postmodern darbe sürecidir.

Doğu toplumlarında ve Osmanlı'da üreticilerin yönetim işlerinin dışında kalması nedeniyle devlet kapısında şekillenen, varlığını ve statüsünü tamamen merkeze borçlu olan yönetici/bürokrat karakteridir.

Turgut Özal'ın Anavatan Partisi (ANAP) çatısı altında liberal sağ, mukaddesatçı sağ, milliyetçi sağ ve demokratik sol unsurları bir araya getirdiğini iddia ederek siyasi istikrarı sağlama stratejisidir.