Sağlık kavramı, insanlık tarihi boyunca sürekli değişen ve gelişen bir yapıya sahip olmuştur. İlk dönemlerde son derece basit bir yaklaşımla 'hasta olmayan insan sağlıklıdır' şeklinde tanımlanan bu olgu, tıp ve sosyal bilimlerdeki ilerlemelerle birlikte çok daha geniş bir çerçeveye oturtulmuştur. Günümüzde en yaygın kabul gören tanım Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından yapılmıştır. DSÖ'ye göre sağlık; yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, fiziksel, mental ve sosyal yönden tam bir iyilik hâlidir. Ancak bu tanım, iyilik ya da hastalık derecesini açıklamada yetersiz kaldığı ve bireysel algı farklılıklarını göz ardı ettiği gerekçesiyle çeşitli eleştirilere maruz kalmaktadır.
Bireysel farklılıkların ve sağlık algısının daha iyi anlaşılabilmesi için sağlığın subjektif ve objektif boyutlarını ayırmak gerekmektedir. Subjektif sağlık, bireyin kendi fiziksel, ruhsal ve sosyal durumunu nasıl algıladığı ile ilgilidir. Bu yaklaşımda kişi, tıbben hasta olmadığı hâlde kendisini hasta hissedebilir ya da tam tersine ciddi bir hastalığı varken kendisini sağlıklı hissedebilir. Objektif sağlık ise tıp profesyonellerinin muayeneleri, laboratuvar testleri ve tanı kriterleri sonucunda herhangi bir hastalığın bulunmadığını doğrulaması durumudur. Gerçek anlamda sağlıklı bir bireyden söz edebilmek için hem subjektif hem de objektif sağlık koşullarının bir arada bulunması gerekmektedir.
Sağlık olgusu farklı bilim dalları tarafından da kendilerine özgü perspektiflerle ele alınmaktadır. Biyolojik bilimler açısından sağlık, bedenin her bir hücresinin en üst düzeyde işlev gördüğü ve hücreler arası uyumun kusursuz olduğu bir durumu ifade eder. Davranış bilimleri sağlığı, kişinin çevresiyle kurduğu uyum ve beklenmedik kriz anlarındaki savunma potansiyeli olarak görürken; sosyal bilimler ise bireyin üzerine düşen sosyal rolleri yerine getirmedeki yeterliliği şeklinde tanımlar. Sosyokültürel açıdan ise Ivan Illich sağlığı; çevresel değişimlere uyum sağlayabilme, büyüme, yaşlanma, hastalandığında iyileşebilme, acı çekebilme ve ölümü huzurlu bir şekilde bekleyebilme yeteneği olarak tanımlayarak konuya felsefi ve kültürel bir boyut kazandırmıştır.
Biyolojik bir organizma olarak dünyaya gelen insan, yaşamı boyunca içinde bulunduğu sosyal çevrenin, kültürel normların ve ekonomik koşulların etkisi altında kalır. Sağlık ve hastalık süreçleri de bu sosyal etkenlerden doğrudan etkilenir. Bu etkenlerin başında cinsiyet gelmektedir. Cinsiyet, kadın ve erkeğe ilişkin biyolojik farklılıkların ötesinde, sosyal olarak öğrenilmiş davranış kalıplarını ve beklentileri içerir. Kadın ve erkeklerin toplumsal rolleri, maruz kaldıkları sağlık risklerini ve hastalıklarla baş etme stratejilerini doğrudan şekillendirir.
Medeni durum ve eğitim de sağlığı belirleyen kritik sosyal faktörler arasındadır. Yapılan araştırmalar, evli bireylerin bekar, dul veya boşanmış bireylere kıyasla yaşam başarısı, psikolojik iyilik hali, fiziksel sağlık ve yaşam beklentisi gibi konularda belirgin bir avantaja sahip olduğunu göstermektedir. Eğitim ise bireyin sağlık okuryazarlığını artırarak, koruyucu sağlık önlemlerini almasını, hastalık belirtilerini erken fark etmesini ve sağlık profesyonellerinin önerilerini doğru uygulamasını sağlayan en temel araçtır. Türkiye'deki pek çok sağlık sorununun kökeninde eğitim eksikliği veya eğitime bağlı faktörler yer almaktadır.
Ekonomik durum, yapılan iş, yaşanılan çevre, sosyal sınıf, yaşam tarzı ve din gibi unsurlar da sağlık üzerinde derin izler bırakır. Gelir düzeyinin yetersizliği yoksulluğa yol açar; yoksulluk kötü sağlık koşullarını doğururken, bozulan sağlık da iş kaybına ve daha derin bir yoksulluğa neden olan kısır bir döngü yaratır. Bireyin yaşadığı iç ve dış çevre, temiz su kaynaklarına erişim, konut koşulları ve sanitasyon doğrudan enfeksiyon risklerini belirler. Ayrıca dinî inançlar, hastalıkların ve özellikle ağrının algılanmasında önemli rol oynar; örneğin ağrı Müslümanlar için 'kısmet/yazgı', Hindular için 'Karma', Hristiyanlar için ise 'günahın kutsal kamçısı' olarak yorumlanabilmektedir.
Kültür, en genel tanımıyla nesiller boyu aktarılan, bir toplumun üyeleri tarafından paylaşılan ve iletilen sembollerin, değerlerin, inançların ve davranış kalıplarının bütünüdür. Bilim ve felsefede kültür, insanların öğrenerek kazandığı her şeyi, yani uygarlığı ifade eder. Antropolog Tylor kültürü, insanın toplumun bir üyesi olarak edindiği bilgi, sanat, gelenek, görenek, beceri ve alışkanlıkların karmaşık bir bütünü olarak tanımlar. Leininger ise kültürü, değerler, inançlar, roller ve yaşam stilleri hakkında öğrenilen ve nesillere aktarılan bilgi birikimi olarak ele alır. Eğitimciler açısından ise kültür, eğitim yoluyla kazanılan ve yaşamda uygulanabilen anlamlı bilgidir.
Kültür, sağlık ve hastalığın dinamik bir etkenidir. Bireylerin hastalıklara yüklediği anlamlar, belirtileri ifade etme biçimleri ve yardım arama davranışları tamamen kültürel şemalar tarafından belirlenir. Örneğin, bazı kültürlerde psikolojik rahatsızlıkları tanımlayacak kelime haznesi yetersiz olduğundan, bireyler ruhsal sıkıntılarını bedenselleştirme yoluna giderler. Bedensel şikayetler, ruhsal hastalıklara kıyasla toplum tarafından daha kolay kabul gören, hoşgörüyle karşılanan ve bireyin sorumlu tutulmadığı durumlar olarak değerlendirildiği için imdat sinyali olarak beden kullanılır.
Sağlık davranışlarında da kültürün etkisi büyüktür. Hastalıktan korunmak için nazar boncuğu takmak, taştan medet ummak gibi geleneksel uygulamalardan, hastalandığında şifalı otlar kaynatıp içmeye veya modern bir sağlık kuruluşuna başvurmaya kadar uzanan geniş yelpazedeki tüm kararlar kültürel arka plandan beslenir. Sağlık profesyonellerinin, sundukları hizmetlerin reddedilmesini önlemek adına, bireylerin geleneksel inançlarına ve sağlığa zarar vermeyen kültürel uygulamalarına saygı göstermesi, güven ilişkisi kurmak açısından hayati bir öneme sahiptir.
Sağlık sektöründe çalışanların başarılı bir hizmet sunabilmesi için öncelikle hizmet verdikleri toplumu ve o toplumun kültürel kodlarını çok iyi tanımaları gerekir. Sağlık uygulamalarını etkileyen kültürel faktörlerin başında aile yapısı gelir. Geleneksel geniş ailelerde bireyler sağlık hizmeti alma kararlarını tek başlarına veremez ve sağlık ekibinin önerilerini uygulamada aile büyüklerinin onayına ihtiyaç duyarlar. Buna karşılık çekirdek ailelerde bireyler karar alma süreçlerinde daha bağımsız ve özgürdürler.
Evlilik örüntüleri, cinsel davranışlar ve doğum kontrolü de sağlık durumunu doğrudan etkileyen kültürel parametrelerdir. Akraba evliliklerinin (endogami) yaygın olduğu toplumlarda çekinik (resesif) genlerin bir araya gelme olasılığı yükselir ve bu durum genetik hastalıkların sıklığını artırır. Gebelik ve doğum süreçlerindeki kültürel tabular da önemlidir; örneğin bazı yörelerde yeni doğan bebeğe anne sütü vermek için üç ezan vakti beklenmesi gerektiğine inanılması, bebeğin beslenmesini ve sağlığını olumsuz etkileyebilecek kritik bir kültürel inançtır.
Beslenme alışkanlıkları, beden imajı, hijyen, giyim tarzı, göç ve ağrıya verilen tepkiler de kültürel olarak şekillenir. Zayıflığın güzellik standardı kabul edildiği kültürlerde gençlerin ölümcül diyetlerle sağlıklarını tehlikeye atması beden imajının etkisine örnektir. Bazı kültürlerde ağrının dışa vurulması ve ağlanması teşvik edilirken, bazılarında ise acıya karşı metanetli olmak ve duyguları gizlemek bir erdem sayılır. Sağlık çalışanlarının tüm bu kültürel değişkenleri bilerek, hastanın davranışlarını yargılamadan, bütüncül ve saygılı bir bakım planı oluşturması gerekmektedir.